Marrëdhënjet Shqiptaro-Serbo-Malazeze gjatë viteve 1839-1856

Nga Sadulla Brestovci

Shko te: navigacion, kërko

Les rapports Albano-Serbo-Monténégrins pendantles années 1839-1856 (Résumé en Français)

Periudha e reformave në Perandorinë Otomane, e cila në histori njihet me emrin Tanzimati, përfshin dy etapa. Etapa e parë përfshin kohën prej Hatisherifit të Gylhanes (1839) dhe zgjat gjer në vitin 1856, ndërsa etapa e dytë fillon me nxjerrjen e Hatihumajunit (1856) dhe mbaron me aprovimin e kushtetutës së parë të Perandorisë Otomane (1876). Periudha e reformave tanzimatiste në tërësi paraqet një etapë apo periudhë të veçantë në zhvillimin e saj juridik dhe shoqëror e politik. Ajo njëherit paraqet një etapë të veçantë edhe për faktin se ka lënë gjurma dhe pasoja shoqërore e politike në historinë e popujve të nënshtruar dhe në zhvillimin e livizjeve të tyre çlirimtare. Mirëpo, etapat e periudhës se reformave në fjalë paraqesin edhe në vetvete etapa të veçanta e me karakteristika të caktuara konkrete, madje shikuar edhe nga disa aspekte. Kështu, etapa e parë, midis të tjerave, paraqet në të njëjtën kohë një etapë të veçantë edhe sa u përket kontakteve, lidhjeve dhe në përgjithësi marrëdhënjeve midis shqiptarëve dhe shteteve e pupujve të tjerë ballkanikë, e në radhë të parë midis shqiptarëve dhe Malit të Zi e Serbisë. Etapa e zënë ngojë në të njejtën kohë është një etapë e re në zhvillimin e lëvizjeve çlirimtare të popujve ballkanikë, ndërsa për shqiptarët ajo është një etapë që shënon fillimin, zhvillimin dhe përforcimin e lëvizjes se tyre kombëtare. Një pjesë e mirë e viteve të kësaj etape, me konkretisht ajo e viteve 1844-1856, paraqet një etapë të veçantë e të re edhe në zhvillimin e politikës së jashtme të Serbisë autonome. Më në fund mund të themi se kjo është etapë në të cilën u manifestuan sheshazi edhe pretendimet territoriale të shteteve të reja ballkanike ndaj popujve akoma të paçliruar, veçmas ndaj territoreve shqiptare.

Ndërkaq, e shohim të nevojshme që së pari t'i themi ca fjalë rreth ngjarjeve që ndodhin ndër shqiptarët në prak të proklamimit të reformave të Tanzimatit. Para se gjithash duhet thënë se ndër shqiptarët gjatë viteve 30 të shekullit XIX ndodhën një varg kryengritjesh, të cilat e përfshin pjesën më të madhe të Shqipërisë. Këto kryengritje ishin drejtuar kundër tendencave centraliste të Portës, të cilat gjithkund e në çdo anë u përcollën me zullume të mëdha, dhunë, plaçkitje të papara, internime e masakra masovike dhe keqpërdorime të ndryshme që bëheshin nga ana e gati të gjithë nëpunësve dhe funkcionarëve të pushtetit otoman. Në veçanti janë të njohura kryengritjet e viteve 1833, 1834, 1835 dhe 1837, të cilat kapluan shumë territore e krahina të Shqipërisë Jugore e të Mesme, ndërsa prisit kryesorë të atyre kryengritjeve, siç kanë qenë Abdyl-Beg Koka, Tafil Buzi, Zenel Gjoleka, Mahmut Bajraktari, Ali-Beg Frakulla dhe shumë të tjerë, në saje të trimërisë, vendosmërisë dhe të aftësisë së tyre në udhëheqjen e masave të gjëra në luftën e mundimshme kundër ushtrisë akoma shumë të fuqishme otomane, fituan famën e heronjëve të vërtetë popullorë. Pushteti otoman mundi t'i shpërndante kryengritësit dhe përkohësisht t'i shuante kryengritjet vetëm në saje të angazhimit të forcave të mëdha të ushtrisë së rregullt. Mirëpo, rezultati përfundimtar i ndërmarrjeve të mëdha ushtarake të Portës mbeti mjaft i kufizuar: rikthimi i qyteteve të humbura dhe internimi i qinda e mija prisave dhe njerëzve të pambrojtur shqiptarë,[1] ndërsa për shqiptarët kryengritjet e zëna ngojë patën si gjë pozitive e të rëndësishme edhe thellimin e mëtejshëm të kontradiktave midis tyre dhe turqve apo pushtetit otoman. Madje, kryengritjeve në fjalë nuk iu munguan as kërkesat për autonomi qoftë edhe lokale.[2] Në këtë mënyrë dita-ditës po thukeshin premiset dhe po shfaqeshin elementet e lëvizjes së vërtetë kombëtare.

Në fund të viteve 30 të shekullit XIX, rezistenca shqiptare kundër tendencave centraliste otomane dhe pushtetit otoman përgjithësisht vazhdol edhe në viset e tjera të Shqipërisë, apo të banuara me shumicë nga shqiptarët Kështu gjatë viteve 1836-1839 edhe shkodranët e vazhduan luftën kundër pushtetit të huaj, ndonëse pas rrëzimit të dy qeveritarëve turq të urryer, më 1834-1835, në Shkodër kishin ardhur qeveritarë (Bajram Begu dhe Hasan Pasha Volt) shumë më të kujdesshëm, më paqëdashës dhe më të matur. Atëbotë kundër tendencave centraliste të Portës u ngritën dhe u bashkuan: Hoti, Gruda, Kelmendi, Prizreni, Peja, Prishtina etj. Ndërkaq, thirrjes së sulltanit për ta shuar kryengritjen e madhe shqiptare iu përgjegjen negativisht edhe mirditoret meqenëse nuk kishin „vullnet të luftonin kundër bashkëfisave të vetë". Në këtë mënyrë edhe ata praktikisht iu bashkuan kryengritjes së gjerë shqiptare, e cila kësisoji mori thuajse katrakter të një kryengritjeje të përgjitshshme shqip¬tare. Objektivisht, ajo ndihmoi malazezët në rezistencën e tyre të atëhershme kundër pushtetit otoman. Në një situatë mjaftë të ndërlikuar për Portën, kur ajo nuk po dinte kah t'ia mbante dhe kundër cilës anë të drejtohej më parë, popullsia e Prizrenit në shtator të vitit 1839 e dëboi nga Prizreni qeveritarin e urryer turk Ismet Pashën pa ndonjë vështirësi. Kryekomandanti i forcave të arinatosura të Rumelisë nuk mundi të ndërmirrte asgjë serioze për ta qetësuar lëvizjen kryengritëse shqiptare meqë ishin bashkuar tok shqiptarët e Shqipërisë Veriore dhe të Kosovës, dhe kështu Perandorisë Otomane po i kanosej rreziku i përhapjes së kryengritjes edhe në viset e tjera të Shqipërisë.[3]

Në vitin 1839 një atmosferë dhe situatë e ngjashme mbretëronte edhe ndër shqiptarët e rrethinës së Dibrës dhe të Sharrit. Ata poashtu refuzonin të paguanin taksa dhe ta njihnin apo pranonin pushtetin otoman si dhe ate të vendit që ushtrohej nga feudalët vendas shqiptarë. Një fakt të këtillë e pranoi me kohë edhe vetë qeveritari trashëgimtar i sanxhakut të Shkupit Hivzi Pasha gjatë bisedës së zhvilluar me shkencëtarin dhe udhëpërshkruesin Dr. A. Grizebah, i cili atë vit e kishte vizituar edhe sanxhakun në fjalë. Pashai i zënë ngojë i akuzoi atëherë shqiptarët si njerëz të këqinj, të cilëve nuk mund t'u bënte gjë as sulltani e as njerëzit e tij, apo edhe Perandoria Otomane. Likuidimi i prisëve dhe krerëve të tyre akoma me shumë do t'i zemëronte dhe egërsonte shgiptarët, por nuk ndihmonte as sjellia e mire ndaj tyre. Madje, si njeri me kulturë relativisht të gjerë, Hivzi Pasha ia tregoi Grizebahut edhe një letër, në ara¬bishtet, të filosofit antik Aristotelit, dhe përkrye saj i krahasoi papërkulshmërinë e shqiptarëve ndaj pushtetit otoman me papërkulshmërinë e një fisi persian ndaj pushtetit të Lekës se Madh të Maqedonisë. Pastaj pohoi se mbi popullin shqiptar nuk mund të sigurohet pushteti e kontrolli, mu asisoji siç nuk mund të sigurohet pushteti e kontrolli i plot ndaj ajrit, klimës dhe valëve të detit. Duke shprehur bindjen se shqiptarët ishin të pamposhtur, Hivzi Pasha pohonte se „kjo e keqe nuk mund të çrrënjoset kurrësesi".[4]

Tërë kësaj që u tha lidhur me shqiptarët dhe luftën e tyre çlirimtare në vitet ‘30 të shekullit XIX, duhet shtuar edhe faktin se ata gjatë atyre viteve bënë përpjekje edhe rreth emancipimit të tyre në lëminë e kulturës dhe të arësimit. Kështu, përveç të tjerave, atëhere ndër shqiptarët u shfaqën edhe iniciativa private për hapjen e shkollave laike me programe më të avancuara. Si qendra kryesore të kësaj lëvizjeje emancipuese kulturore u bënë Shkodra dhe Korça. Pra, edhe në këtë lëvizje mori pjesë si Veriu ashtu edhe Jugu i Shqipërisë.[5]

Sa i përket qëndrimit të Serbisë autonome ndaj shqiptarëve gjatë viteve ‘30 të shekullit XIX, mund të themi se ai ishte i kufizuar kryesisht apo vëtëm rreth shqiptarëve që i popullonin viset veriore e qendrore të Serbisë. Një gjë e tillë kishte të bënte me tentimin dhe veprimin konkret e plotë angazhim të princit të Serbisë Millosh Obrenoviqit që ta dlirte plotësisht Serbinë nga shqiptarët.Milloshi veproi asisoji për arësye se ata ishin element, i cili nuk mund të qetësohej, element i cili mund t'i shkaktonte kokëçarje dhe nuk do të mund t'i përshtatej nevojave e synimeve të Serbisë. Në të vërtetë, Milloshi vetëm e vazhdoi rrugën e mëparshme të dëbimit të shqiptarëve nga Serbia autonome. Përndryshe, princi serb atëherë nuk ishte i interesuar të ndiqte një politikë më të gjerë në marrëdhënjet me viset dhe popujt tjerë, të cilët ende gjindeshin nën sundimin e Perandorisë Otomane.[6]

Mirëpo; gjersa Milloshi bënte çmos që ta dlirte Serbinë prej elementeve „turbulluese” (shqiptarëve), masa e gjerë serbe në ca vende (Stari Ras e Stari Vllah etj.) shprehu gatishmëri të bashkëpunonte me shqiptarët e panënshtruar nga sundimtarët e egër otomanë.[7]

Në fund të viteve ‘30 të shekullit XIX në marrëdhënjet shqiptaro-malazeze thua se po fillonte njëfarë krize jo e vogël. Në të vërtetë marrëdhënjet midis shqiptarëve dhe Malit të Zi atëbotë fillojnë të keqësohen në radhë të parë për shkak të aspiratave territoriale të organizatës shtetërore malazeze që po krijohej, dhe të ndikimit të Rusisë në të, në drejtim të mosafrimit të saj me shqiptarët. Po Rusia nuk kishte qëndrim të mirë as ndaj pashallarëve të njohur shqiptarë, siç ishin Ali Pashë Tepelena dhe Mustafa Pashë Bushati. Atëherë Mali i Zi ndodhej nën mbrojtjen e Rusisë Perandorike, e cila gjer në vitin 1837 i jepte atij 1.000 duketë ndihmë vjetore, e prej këtij viti 9.000 duketë. Rusia atëbotë, përveç të tjerave, e këshilloi Malin e Zi që të qëndronte në marrëdhënje të mira e paqësore me turqit dhe të mos mirrte pjesë në turbullirat dhe kryengritjet e shqiptarëve. Në këto rrethana malazezët në vitin 1838 i sulmojnë territoret shqiptare të Shqipërisë Veriore, mirëpo Kelmendi, duke u mbrojtur i thyejnë dhe i zbrapsin. Ndërkaq, edhe në vitin e ardhshëm ngjajnë disa konflikte midis shqiptarëve dhe Malit të Zi.[8]

Pra, nga faktet që i vumë në pah më lart, mund të vërehet lehtë se gjer në fund të viteve ‘30 të shekullit XIX kontradiktat shqiptaro-turke dita-ditës shkuan duke u ashpërsua dhe duke marrë karakter të kontradiktave antagoniste. Në të njëjtën kohë shqiptarët më se njëherë shprehën dëshirën dhe gatishmërinë për ta fituar së paku autonominë lokale dhe, duke mos patur pretendime territoriale ndaj territoreve të shteteve fqinje, shprehën gatishmëri duke dhënë prova konkrete për të bashkëpunuar me serbët e malazezët në luftë kundër armikut e robëruesit të përbashkët. Mirëpo, shtetet fqinje në fjalë (Serbia e Mali i Zi), jo vetëm që nuk treguan gatishmëri për bashkëpunim me shqiptarët, po me veprimet e tyre të ndryshme edhe e penguan bashkëpunimin midis shqiptarëve dhe serbëve e malazezëve.

Marrë në tërësi, fundi i dhjetëvjetshit të katërt dhe fillimi i dhjetëvjetshit të pestë për shumë arsye, siç e thamë më lart, e shënon fillimin e një etape të re, si në zhvillimin e Perandorisë Otomane, ashtu edhe në marrëdhënjet ndërballkanike. Para së gjithash duhet thënë se perandoria në fjalë në fund të dhjetëvjetshit të katërt kishte hyrë në një krizë të re dhe më të ashpër, e cila ishte pasojë e rënjës së saj të mëtejshme ekonomike, shoqërore, finansiare, ushtarako-feudale dhe të përgjithshme. Një proces të tillë e kishin thelluar akoma më shumë probiemet politike dhe lufta e popujve të nënshtruar, si dhe ndërhyrja gjithnjë e më e madhe e shteteve të mëdha. Me qëllim që t'i shmangej pasojave të rënda të këtij procesi shkatërrimtar dhe ta zbusi sadopak revoltin e popujve të nënshtruar e ta ndërprente gjer në njëfarë mase, në mos krejtësisht, ndërhyrjen e drejtëpërdrejtë të fuqive të mëdha, një komision me në krye vezirin e madh Mehmet Reshit Pashën, më 3 nëndor 1839, i proklamoi parimet e reformave në tërë Perandorinë Otomane. Një hap i këtillë u ndërmuar përkrye një akti perandorik që njihet në histori me emrin Hatisherifi i Gylhanes. Me Hatisherifin e zënë ngojë, pra, në Perandorinë Otomane fillon periudha e reformave politike juridike e shoqërore që njihet, siç thamë më lart, me emrin Tanzimat. Përmes Hatisherifit të përmendur qe proklamuar parimi i barabarësisë midis qytetarëve, pa marrë parasysh përkatësinë fetare e të ngjashme, qe premtuar apo garantuar barazia ligjore për të gjithë qytetarët apo shtetasit e Perandorisë, pastaj qe garantuar zbatimi i sistemit fiskal për të gjithë njësoj — caktimi i tatimeve sipas të ardhurave, qe premtuar pezullimi i të dhjetës në prodhime natyrale dhe vendosja e ekuivalentit të saj në të holla. Mandej, garantohej sigurimi i nderit dhe pronës së çdo qytetari pa ndonjë dallim, kërkohej që askush mos të dënohej pa vendim gjyqësor, insistohej në aplikimin e obligimit të përgjithshëm ushtarak pët të gjithë qytetarët pa asnjë dallim. Paralajmërohej mundësia e përdorimit të gjuhës amtare nëpër shkolla. Hatisherifi poashtu insistonte në likuidimin e ryshfetit dhe të korupcionit, i cili ishte bërë qëmoti e keqe e madhe për të gjithë popujt e nënshtruar.

Mirëpo, me Hatisherifin e lartëpërmendur Porta synonte sidomos centralizimin dhe otomanizimin e pushtetit dhe tentonte ta përtërinte forcën ekonomike dhe ushtarake të Perandorisë, por me të njëkohësisht i hapeshin dyert kapitalit të huaj.[9]

Andaj Hatisherifi i Gylhanes mund të thuhet se ishte njëfarë karte e lirive e dhënë nga lartë prej organit më të lartë të pushtetit, e si e tillë nuk mund të mos i mbronte interesat e klasës sunduese feudale dhe të siste¬mit feudal në fuqi. Ai, në interes të atij sistemi dhe të asaj perandorie, e ndërroi vetëm subjektin e shfrytëzuesit. Kështu, si subjekt i ri shfrytëzues i të dhjetës edhe të tagrave tjera, në vend të feudalit apo spahiut, bëhet shteti. Krahas me centralizimin e pushtetit u proklamua formalisht barazia e qytetarëve dhe u premtua përmirësimi i pozitës së tyre, gjë kjo e cila synonte t'ua merrte nga dora fuqive të mëdha argumentin e përzierjes e të ndërhyrjes së tyre në punët e brendëshme të Perandorisë. Mirëpo, Porta në të njëjtën kohë u detyrua të bënte njëfarë adaptimi ndaj fuqive të Europës Perëndimore, sis¬temit, interesave dhe kërkesave të tyre. Me ato synime dhe pa baza që të mund t'i realizojë parimet formalisht e juridikisht përparimtare në krahasim me gjendjen e mëparshme juridike, Perandoria Otomane me Hatisherifin e Gylhanes nuk mundi të sjellë dhe nuk u solli asgjë tjetër shqiptarëve, përveç tatimeve të reja e akoma më të mëdha në të holla, obligimin e rëndë ushtarak, humbjen e autonomisë së gjertanishme të ca viseve, sidomos malore, shpronësimin dhe shkatërrimin e mëtejshëm ekonomik të fshatarëve shqiptarë, edhe për shkak të prapambeturisë ekonomike të vendit dhe të shtimit të mundësisë së depërtimit të kapitalit të huaj. Apo, më mirë të themi, për shkak të mundësisë së zgjeruar të depërtimit të kapitalit të huaj dhe shfrytëzimit të pasurive të vendit nga ana e tij, masat fshatare shqiptare akoma më vështirë mund t'i shitnin prodhimet e tyre, ndonëse vlera e tyre shkonte duke rënë. Përveç të tjerave, atëherë u vendosën edhe monopole të reja me regjinë e aparatit shtetëror otoman.[10]

Pra, reformat tanzimatiste në fjalë parimisht dhe praktikisht e vështirësonin pozitën e masave fshatare, dhe të popullit shqiptar në tërësi. Mirëpo, me këtë konstatim, nuk dëshirojmë ta mohojmë edhe faktin se ato i dhanë njëfarë nxitje zhvillimit ekonomik, e sidomos tregëtisë.Do vënë në pah edhe fakti se, ndonëse Porta nuk e proklamoi zyrtarisht Hatisherifin e Gylhanes, në Shqipëri 4-5 vitet e para pas proklamimit të tij të përgjithshëm, shqiptarët nuk e ndërprenë rezistencën e tyre kundër tendencave centraliste otomane. Kështu b. f. në ndërkohë, sipas burimeve arkivale, otomane, shpërtheu kryengritja e madhe e popullsisë shqiptare të Prizrenit, Pejës, Gjakovës dhe Novo Bërdos. Popullsia e vendeve, në fjalë, në vitin 1841 kishte refuzuar të paguante çfarëdo taksash dhe, duke formuar çeta, ishte arratisur nëpër male.[11]

Në fillim të po këtij viti (1841) nja 3.000 kryengritës shqiptarë paraqiten në Zapllanë (Serbi) dhe i thërrasin serbët që të ngriten edhe ata kundër Perandorisë Otomane. Kështu edhe njëherë, në fillim të viteve ‘40 të shekullit XIX, u shprehën konkretisht dëshirat e masave të gjera shqiptaro-serbe për bashkëpunim kundër armikut të përbashkët. Një akt i tillë ishte gjë normale, por si duket, as kësaj radhe nuk u realizua konkretisht, për arësye të qëndrimit jo të drejtë të shtresave të caktuara të shorqërisë serbe etj.[12]

Duhet konstatuar edhe fakti se, për shkak të rezistencës masive të shqiptarëve në ‘30 vitet e shekullit XIX, të lëvizjes së tyre të fuqishme kundër përpjekjeve centraliste të Portës dhe të kundërthënjeve antagoniste që po merrnin hov midis tyre dhe turqve, Porta nuk guxoi ta proklamonte zyrtarisht Hatisherifin e Gylhanes në Shqipëri. Në të vërtetë, lidhur me të, ajo ndoqi një taktikë sa të „kujdesshme" e të llogaritur, aq edhe angazhuese. Kështu reformat e zëna ngojë Porta filloi t’i proklamojë disa vite më vonë: në Kosovë i proklamoi në vitin 1843, në Shkodër me 1844 e në Shqipërinë Jugore më 1845. Pra, proklamimi i reformave të përmendura në Shqipëri u bë në vise të ndryshme të Shqipërisë në kohë të ndryshme, me qenë se në këtë mënyrë Porta dëshironte t'i shmangej nxitjes së menjëhershme të të gjithë shqiptarëve. Nga ana tjetër, ajo vazhdonte otomanizimin e shërbimeve dhe të funksioneve të ndryshme si dhe përpiqej për regrutimin me forcë të shqiptarëve në njësitë e saj të rregullta. Aspekt i veçantë i ndikimit të Portës ishte edhe rropatja e saj për ta çarmatosur popullsinë shqiptare, gjë kjo e cila ishte e lidhur ngushtësisht me çështjen e nënshtrimit të popullsisë dhe të centralizimit të pushtetit të saj. Atëbotë, barrë veçanërisht e rëndë për popullsinë shqiptare ishte bërë iltizami, apo shitja dhe stërshitja e të drejtës për t'i mbledhur taksat shtetërore. Kështu p.sh. atëherë vetëm në ejaletin e Manastirit i mblidhnin taksat disa mija multezim që kishin ardhur kryesisht nga Azia e Vogël. E tërë ajo që u tha dhe keqpërdorimet e zullumet e llojllojshme që po vazhdonin të bëheshin me të madhe, si dhe urrejtja e madhe e shqiptarëve ndaj pushtetit otoman, së shpejti u bënë shkak i rezistencës se re shqiptare, më të ashpër, më të vendosur e më tëorganizuar, si dhe i kryengritjeve akoma më masive të popullsisë shqiptare.[13]

Ndërkaq, reformat tanzimatiste otomane në vitet ‘40 të shekullit XIX zbatoheshin në Shqipëri me të njëjtin qëllim, sikurse edhe ato të viteve ‘30 të a.sh. Porta, më tutje, tentonte ta centralizonte dhe ta otomanizonte administratën, mu asisoji siç vepronte edhe në viset e tjera të Ballkanit. Ndërsa zullumet, keqpërdorimet, ryshfeti, korrupcioni dhe shitja e mëtejshme e postave të ndryshme edhe me tutje ngelën dukuri e përditshrne. Mandej, aty-këtu akoma u mbajtën në përdorim të drejtat e vjetëruara thjesht feudale, bile edhe nga vetë sulltani dhe nëna e tij. Pastaj, reformave tanzimatiste u mungonte baza shoqërore, për arsye se klasa feudale turke ishte në tërësi kundër frymës së reformave, klasa borgjeze turke ishte akoma e paformuar si klasë shoqërore dhe forcë shoqërore-politike, ndërsa klasa borgjeze e popujve të nënshtruar, që do të thotë edhe ajo shqiptare, poashtu në formim e sipër. Si klasë dhe forcë shoqërore-politike, ajo nuk ishte për centralizimin e otomanizimin e pushtetit, por për decentralizimin dhe demokratizimin e tij në dobi të kombit të vet dhe të idesë së saj kombëtare. Mirëpo, përkundër fakteve në fjalë, Porta vazhdonte me përpjekjet e saj për ta zbatuar centralizimin e pushtetit, sëpaku në disa vise të Shqipërisë Veriore dhe Verilindore (në Shkodër, Prizren, Pejë, Prishtinë). Ndërsa, për t’ia arritur qëllimit, ajo u jepte pushtetin civil gjeneralëve, komandantëve të njësive të caktuara ushtarake. Përveç të tjerave, Porta atëherë krijoi edhe baza të fuqishme ushtarake dhe koncentroi formacione të mëdha ush¬tarake në Janinë dhe Manastir, në të cilin e kishte pikëqëndrimin e tij kryesor edhe kryekomandanti i Rumelisë Mehmet Reshit Pasha. Në të njejtën kohë, nëpër ca vende të zonave kufitare, veçanërisht të Shkodrës dhe të Kosovës, kuptohet për arsye të caktuara, spahinjve vendas iu lanë edhe me tutje postet e nëpunësve shtetërorë. Ata vazhdonin t’i mblidhnin taksat dhe ishin ushtarë rezervë të Perandorisë. Madje, disa nga të tillët ato poste i mbajtën edhe në vitet ‘60 e ‘70 të shekullit XIX. Mirëpo, në disa vise malore (të Shkodrës, Mirditës, Dibrës, Himarës), Porta nuk prek apo nuk guxoi të prekte në autonominë e vendit, kështu që këto nuk u detyruan të paguajnë taksa të reja, të japin regrutë etj. Porta, pra, gjatë zbatimit të reformave në tokat shqiptare, qe e detyruar të kishte kujdes që të mos i nxiste shqiptarët përnjëherë e në tërësi.[14] Duke u mbështetur në luftën e gjeratëhershme të shqiptarëve, në pozitën e ca viseve të tyre nën sundimin ottoman, si dhe në synimet e tyre lidhur me fillimet e lëvizjes së vërtetë kombëtare, mund të themi se politika e zënë ngojë e Perandorisë Otomane ishte pushtim i ri i tokave shqiptare.[15]

Reformat e Tanzimatit prej viteve ‘40 të shek. XIX rëndonin akoma më shumë mbi shqiptarët edhe për arsye se prej atëherë te ata, në kushtet e fillimit dhe të zhvillimit të marrëdhënjeve kapitaliste, ideja e çlirimit kombëtar kishte filluar të lëshonte rrënjë edhe në masat e gjera popullore. Mirëpo, as atëherë e as gjer në fund të sundimit turk, Porta nuk u njohti shqiptarëve as të drejtat me elementare, siç ishte e drejta e të mësuarit në gjuhën amtare e të ngjashme. Kështu, shqiptarët ishin të detyruar, në qoftë se dëshironin dhe mundnin të shkollohen, të mësojnë në gjuhën greke (si ortodoksë), në turqishte ose arabishte (si muslimanë) apo në gjuhën italiane (si katolikë). Madje, të gjitha këto shkolla paraqitnin në vetvete rryma të veçanta fetare e politike dhe ndikonin në përçarjen e shqiptarëve, pengonin zhvillimin e idesë kombëtare dhe të lëvizjes kombëtare në tërësi. Një gjë e tillë po ndodhte atëherë kur në Perandorinë Otomane po fillonte një etapë e re në zhvillimin e arësimit dhe të shkollës, të hapjes së shkollave laike etj. Duke i parë pengesat e mëdha në rrugën e zhvillimit të emancipimit kombëtar, për shkak të mungesës së alfabetit unik dhe të shkollave në gjuhën amtare, individë me të dalluar të inteligjencës dhe borgjezisë shqiptare e fillojnë dhe zhvillojnë më seriozisht se kurdoherë më parë luftën në fushën kulturo-arësimore. Një prej më të mëdhenjve e më të dalluarve nga individët në fjalë ishte N a u m Veqilharxhi (1797-1866). Ai shkoi heret në Rumani dhe, si njeri me ide antiturke e demokratike, mori pjesë në kryengritjen revolucionare të Rumanisë në vitin 1821 si një nga prisit e saj ushtarakë. Në vitin 1825 e përpiloi alfabetin e veçantë të gjuhës shqipe, dhe në bazë të tij i shkroi edhe ca tekste, por ato nuk e panë dritën për arsye teknike dhe për mungesë të mjeteve materiale. Në vitin 1836 (sipas disave në vitin 1846) Naumi u dërgoi bashkatdhetarëve në Shqipërinë Jugore një qarkore shumë interesante. Në të, përveç të tjerave, shkruante: „Ka ardhur koha që me guxim të ndryshojmë udhë, duke marrë këtej e tutje si shembull kombet e përparuara të botës…”. Në vitin 1844 Naumi e përpiloi abetaren e re („Evëtor…”) dhe ua dërgoi bashkatdhetarëve të tij në Shqipërinë Jugore. Pasi mori nga qytetarët e Korçës shumë letra mirënjohëse dhe përplotë përgëzime, ndjenja kombëtare e të përcjella me lutje që t’u dërgonte edhe më abetare të tilla, Veqilharxhi, në vitin 1845, e hartoi edhe një abetare të re („Fare i ri evëtor”) dhe përsëri e dërgoi në Shqipërinë e Jugut. Parathënja e kësaj abetareje dhe qarkorja e sipërpërmendur paraqesin një program të vërtetë të lëvizjes kombëtare shqip¬tare të asaj kohe, i cili mbështetet në radhë të parë në kërkesat për emancipimin e shqiptarëve në fushën kulturo-arësimore. Sipas Veqilharxhit, shqiptarët ishin popull e komb i veçantë, me gjuhë dhe karakteristika të veçanta, andaj duhej të kishin alfabet dhe shkolla në gjuhën e tyre. Të tëra këto nevojiteshin, sepse populli pa dituri, thoshte Veqilharxhi, i ngjante skllevërve, ndërsa dituria fitohet përmes gjuhës popullore amtare. Kështu, esenca e dokumenteve në fjalë shprehte metodat e reja të luftës së lëvizjes kombëtare shqiptare, e cila ishte duke pësuar ndryshim cilësor. Mirëpo, është për t’u theksuar fakti se Veqilharxhi qe vetëm njëri nga më të përparuarit e asaj lëvizjeje të zhvillimit të domosdoshëm historik të shqiptarëve të asaj kohe.[16]

Atëbotë, lëvizja kombëtare shqiptare vërtet po bëhej masive dhe po i përfshinte shqiptarët kudo që gjendeshin. Një konstatim të këtillë e dëshmon edhe aktiviteti i arbëreshve të Italisë. Ata filluan të inkuadrohen në zhvillimin e vrullshëm të ngjarjeve ndër shqiptarët që nga fillimi i shekullit XIX meqë në atë mënyrë synonin t’ia kthenin borxhin Atdheut, që nuk e kishin harruar asnjëherë. Ata, duke qenë edhe në ndikimin e romantizmit europian, filluan ta studjojnë gjuhën shqipe dhe historinë e shqiptarëve dhe arrijnë në përfundim se shqiptarët dhe gjuha shqipe rrjedhin nga pellazgët dhe pellazgjishtja. Pa marrë parasysh saktësinë historike, apo duke lënë më një anë atë, një tezë e tillë kishte rëndësi të madhe për zhvillimin e mëtejshëm të idesë kombëtare. Vetë fakti se shqiptarët dilnin pasardhës të popullit më të lashtë të Ballkanit, qe kontribut i veçantë për zhvillimin e mëtejshëm të lëvizjes çlirimtare shqip¬tare. Më të dalluarit e kësaj lëvizjeje arbëreshe ishin: Engjëll Mashi, Josif Krispi, e Gjon Skiroi. Ndërkaq, ni vitet ‘30 të shekullit XIX del në skenë shkrimtari i njohur arbëresh i Italisë, Jeronim De Rada. Në vitet ‘40 të a. sh. studimet dhe shkrimet mbi të kaluarën e shqiptarëve, gjuhën e tyre si dhe përpjekjet dhe synimet e tyre, morën hov akoma më të madh, ndërsa prej më të dalluarve nga radhët e studjuesve në fjalë duhet ta përmendim edhe Vinçenc Dorsën. Shkrimtarët dhe shkencëtarët arbëreshë të Italisë, me shkrimet dhe studimet e tyre mbi shqiptarët, përpjekjet dhe synimet e tyre, për¬piqen t’ia argumentojnë opinionit europian faktin se shqiptarët ishin populli më i lashtë i Ballkanit dhe kishin të drejtë që synojnë nga individualiteti i tyre kombëtar. Kështu b.f. Vinçenc Dorsa thoshte se Shqipëria në vitet ‘40 të a.sh. nuk fliste për asgjë tjetër, përveçse për lirinë.[17]

Në ato kushte, kur po zinin fillë dhe po përhapeshin idetë e lëvizjes kombëtare, kryengritjet shqiptare kundër reformave centraliste otomane të Tanzimatit, sa po vinin po bëheshin gjithnjë e më të ashpra, më masive, më të lidhura midis tyre dhe po shkriheshin e mishëroheshin duke u bërë pjesë përbërse të lëvizjes së vërtetë kombëtare. Ato u bënë objektivisht të tilla, megjithëse edhe në vitet ‘40 të a.sh. dhe më vonë, udhëhiqeshin kryesisht prej feudalëve shqiptarë dhe krerëve të malësorve. Mirëpo, gjithnjë e më tepër po ndihej ndikimi i ideologjisë borgjeze në masat a gjera popullore e në udhëheqjen e tyre dita-ditës vinin duke e luajtur rolin e tyre të veçantë e jo të vogël feudalët e borgjezuar dhe „kapidanët" e fshatatarësisë. Madje, lëvizja kombëtare shqiptare e viteve ‘30 e ‘40 të a.sh. nxori në pah edhe kërkesat e autonomisë.[18]

Rëndësi të veçantë e jo të vogël në radhën e ngjarjeve të rëndësishme, që ndodhën ndër shqiptarët në vitet ‘40 të a.sh., Qenë edhe ato që ndodhën ndër shqiptarët e Kosovës, e sidomos kryengritja shqiptare e Kosovës e vitit 1844, e cila përfshiu edhe një pjesë të Maqedonisë. Për ta vënë në pah edhe situatën dhe atmosferën në të cilën shpërtheu ajo, duhet thënë se që në vitin 1843, kur Porta e proklamoi në Kosovë Hatisherifin e Gylhanes, ndër shqiptarët e Kosovës filluan trazirat dhe lëvizjet kryengritëse. Më pas ato shkuan duke u zgjeruar dhe përforcuar, krahas me shtimin e aktivitetit të pushtetit otoman në centralizimin dhe otomanizimin e administratës dhe të pushtetit në tërësi dhe tentimet për të nxjerrë taksa dhe regrutë. Ndërkaq, sipas raportit të konzullit freng nga Janina, në vjeshtë të vitit 1843 qendra të kësaj lëvizjeje po bëheshin sanxhaku i Shkupit dhe Prizrenit.[19]

Midis të tjerave, edhe presioni fiskal me të cilin dita-ditës Porta po e rëndonte edhe popullësinë muslimane në vitet ‘30 e ‘40 të shekullit XIX, po e nxitte gjithashtu rezistencën e asaj popullsie. Thënë më drejtë, shtimi gjithnjë e më i madh i taksave mbi tërë popullsinë, duke mos kursyer aspak as popullsinë muslimane, që po e bënte Porta në atë kohë të krizës ekonomike të Perandorisë, u bë poashtu njëri nga shkaqet e shumta të pakënaqësisë dhe të lëvizjeve të shumta kryengritëse në përgjithësi,[20] ndaj edhe të shqiptarëve. Atëbotë, në shtimin e pakënaqësisë dhe të lëvizjes kryengritëse shqiptare ndikoi akoma më shumë shtimi i përgjithshëm i presionit otoman, i cili u shoqërua nga shumë keqpërdorime akoma më cinike, dhe me ndërrimin e zëvendësimin e mëtejshëm të feudalëve shqiptarë me funkcionarë turq dhe me otomanizimin e mëtejshëm dhe më të gjithanshëm të organeve të administratës dhe të pushtetit në tërësi. Tërë ai presion i Portës mbi shqiptarët shkonte dita-ditës duke u bërë më i rëndë dhe më i padurueshëm, sepse atëherë vinte duke u zgjeruar dhe thelluar akoma më shumë ideja kombëtare ndër masat e gjera popullore. Për këto dhe arësy të tjera, rezistenca e shqiptarëve atëherë erdhi duke u bërë gjithnjë e më masive dhe më e rrezikshme për Perandorinë Otomane. Kësisoji, në fund të vitit 1843 pakënaqësia dhe trazirat filluan të duken e të shfaqen akoma më dukshëm në mbarë Shqipërinë, apo në tokat e banuara nga shqiptarët. Për këtë qe informuar edhe Stambolli dhe kishin shkruar edhe gazetat e huaja, siç ishin ato ruse etj.[21]

Ndërkaq, siç thamë, ngjarja më e rëndësishme, e cila atëherë ndodhi ndër shqiptarët dhe e detyroi Portën të angazhonte forca të mëdha ushtarake, qe kryengritja e shqiptarëve të Kosovës e vitit 1844. Kryengritja shpërtheu në fillim të vitit 1844 në Prishtinë, por se shpejti u zgjerua dhe përfshiu Prizre- nin, Gjakovën, Shkupin, Tetovën etj. Kryengritësit që në fillim arritën t'i neutralizojnë forcat ushtarake turke të vendit dhe të bëhen zotër të një pjese të territorit të Kosovës dhe t'i çlirojnë edhe disa qytete të kësaj krahine dhe të Maqedonisë. Që në fillim të kryengritjes përmendet edhe Dervish Sara, si njëri nga prisit e saj kryesorë. Porta, posa ndëgjoi për fillimin e kryengritjes kosovare, u trazua shumë dhe filloi të marrë masa të ngutëshme. Se Porta vërtetë u frikësua shumë nga kjo kryengritje, dëshmon edhe fakti se menjëherë pas fillimit të kryengritjes u përhapën lajmet mbi dërgimin e forcave të mëdha turke në Kosovë.[22]

Kryengritja, si duket, filloi me rastin e përpjekjes së Portës për ta zbatuar ligjën e re ushtarake mbi regrutimin në Shqipërinë Verilindore. Në të njëjtën kohë, ndikimi i kryengritjes filloi shpejt të ndihej edhe në Shqipërinë Jugore e të Mesme, gjë kjo e cila e friksoi shumë Portën. Duke u friksuar nga një kryengritje akoma më e madhe, nga një kryengritje e përgjithshme shqiptare, Porta shpejtoi të koncentronte forca të mëdha ushtarake në ca qytete të Shqipërisë jugore, veçanërisht në Manastir. Koncentrimi i forcave turke u nxitua akoma më shumë në muajin shkurt. Mirëpo, nga ana tjetër, edhe forcat e kryengritësve erdhën duke u rritur, kështu që në muajin mars arritën numrin 6.000 — 10.000 vetë.[23]

Na duket mjaft i rëndësishëm fakti se kryengritësit që në fillim dhanë të kuptohet se ishin duke vepruar sipas një plani të caktuar e unik ndërsa epiqendër e kryengritjes po bëhej Shkupi. Ndërkohë, në krye të kryengritjes së shpejti filluan të dallohen katër prisa: Dervish Sara, Dervish Poda, Dervish Kapo dhe një tjetër, emri i të cilit akoma nuk dihet në historiografi. Gjatë muajve të parë, kryengritësit kishin arritur t'i çlironin këto qytete: Shkup, Tetovë, Prishtinë, Quprili, Prilep dhe t'i afroheshin edhe Manastirit.[24]

Në prill të këtij viti, sipas burimeve arkivale serbe, 15.000 kryengritës „gjeg" (gegë-S.B.) nga vendet Dobrovoj, Leskovc, Vranjë, Kumanovë, Gjilan, Shkup, Tetovë, Gostivar, bënë aktin e dhunshëm të rrëzimit të Hysni Pashës së Vranjës. Sipas po këtyre burimeve, kryengritësit shqiptarë ishin bërë zotër të situatës në vendet e lartpërmendura për arsye të masivitetit të kryengritjes. Atyre askush nuk kishte ç’t’u bënte pa ardhur ushtria perandorake. Pra, sipas burimeve të zëna ngojë, kryengritësit para¬qitnin forcë të madhe.[25]

Në bazë të një raporti të përpiluar sipas asaj që kishte treguar tregëtari serb Gjorgje, i cili kishte udhëtuar gjer në Manastir dhe ishte kthyer në Aleksinc më 12-24 prill 1844, rruga në ato vise ishte bërë krejtësisht e pasigurtë „për shkak se shqiptarët ishin ngritur në kryengritje në territorin e Turqisë”. Mandej, sipas po atij raporti, midis Velesit dhe Shkupit ishin tubuar nja 8.000 kryengritës dhe po koncentroheshin në tërësi në afërsinë e Shkupit, apo pranë vendit Kapllanovë. Më në fund, sipas raportit në fjalë, situata ishte bërë shumë e rëndë dhe e pasigurtë.[26]

Në muajin maj, gjersa kryengritësit i kishin çliruar disa qytete të Kosovës dhe të Maqedonisë, kur ishin duke u koncentruar në afërsinë e Shkupit, dhe në kohën kur me kryengritësit kishin filluar të solidarizoheshin edhe shqiptarët e viseve të tjera, Porta vazhdonte të koncentronte forca akoma më të mëdha dhe të përgatiste sulm të gjithmbarshëm e të fuqishëm. Nga ana tjetër, raportuesi frëng vënte në pah edhe bashkëpunimin dhe solidaritetin e mirditorëve dhe të kelmendëve me bashkëatdhetarët e tyre muslimanë, aleanca e të cilëve nuk kishte munguar asnjëherë. Ndërkaq, para një ushtrie të rregullt, të madhe e të pajisur me armë moderne, nuk mjaftonte solidariteti dhe bashkimi i fiseve dhe i shqiptarëve të vendeve të lartpërmendura, e sidomos për faktin se kryengritësit nuk ishin të armatosur mirë. Në këto kushte, gjatë luftimeve që u bënë në fund të majit afër Shkupit, Tetovës dhe vendeve të tjera, kryengritësit përkundër faktit se luftuan me trimëri të rrallë dhe i sollën humbje të mëdha ushtrisë turke, pësuan poashtu humbje të mëdha dhe u detyruan të shpërndahen.[27]

Sipas burimeve arkivale serbe, beteja kryesore midis kryengritësve shqiptarë dhe ushtrisë turke u zhvillua pranë vendit Kapllanova, jo larg Shkupit, në gjysmën e dytë të majit. Ilija Garashanini, duke e lajmëruar princin Aleksandër Karagjorgjeviq, në bazë të raportit të marrë nga Aleksinci me 11-23 maj, pohon se ushtria turke me në krye Hajredin Pashën (në dokument Aradin-pasha-S.B.) dhe feudalët shqiptarë Deli Beu dhe Shahin Beu i kishin mundur kryengritësit dhe i kishin detyruar të shpërndaheshin si armiq të Perandorisë.[28]

Pas ndeshjes së armatosur te Kapllanova, kryengritësit genë tërhequr në drejtim të veriut, ndërsa ushtria turke u kishte shkuar prapa. Pas pak kohe, te Kaçaniku, zhvillohet edhe një ndeshje e armatosur, e cila, si duket, zhvillohet në fillim të qershorit sipas kalendarit të ri. Ndërkaq, edhe pas këtyre ndeshjeve, të themi kryesore dhe vendimtare, në brendi të tokave shqiptare vazhdonte ardhja e ushtrisë së re pa ndërprerje. Sipas po këtyre burimeve, atëbotë vetëm në Vranjë qenë mbledhur afër 10.000 ushtarë të ushtrisë së rregullt otomane.[29]

Gjatë gjysmës së parë të muajit qershor ushtria e rregullt otomane, e cila akoma po e shtonte numrin e saj, bëri zullume të mëdha mbi popullsinë shqiptare dhe dogji shumë fshatra të tyre. Mirëpo, përkundër të gjitha masave që mori ushtria në fjalë për ta çrrënjosur kryengritjen shqiptare, aty kah mesi i qershorit një raportues frëng, duke vënë në pah se pacifikimi i shqiptarëve të Kosovës ishte relativ dhe i sipërfaqshëm, pohonte se „kombësia shqiptare është një fakt real, ajo i urren osmanlinjtë”.[30]

Ndërkaq, pas ndeshjeve kryesore që i përmendëm, ushtria shumë e madhe turke arriti t'i zejë dhe t'i depërtojë në Stamboll shumë prisë të kryengritjes. Këto momente dhe të tjera lidhur me shuarjen e kryengritjes së armatosur shqiptare në fjalë, i shënuan raportuesit serbë dhe frengë, ndërsa shtypi rus shkroi se në Stamboll ishte hapur procedura gjyqësore kundër 500 krvengritësve shqiptarë.[31]

Kështu kryengritja shqiptare e Kosovës e vitit 1844, e cila e kishte përfshirë edhe një pjesë të Maqedonisë, u shua së paku për një kohë dhe me gjak, aty kah mesi i muajit qershor. Mirëpo, jehona e saj u ndje gati në mbarë Shqipërinë. Kështu përveç të tjerave, ushtria otomane mënjëherë pas shuaries së kësaj kryengritjeje dhe posa tentoi të vazhdojë me masat e centralizimit dhe otomanizimit të posteve të ndryshme dhe të pushtetit në tërësi edhe në viset tjera shqiptare, që në gjysmën e dytë të po atij viti hasi në rezistencë jo të vogël.[32]

Kështu b.f. ushtria otomane që në vjeshtë të vitit 1844 hasi në rezistencë të ashpër posa filloi të marri masa për ta nënshtruar Dibrën. Atëbotë u ngritën të dy Dibrat (Dibra e Epërme dhe Dibra e Poshtme), ndërsa këtyre pothuajse menjëherë iu bashkuan edhe matjanët. Dibranët më parë kishin lidhur besën në fushën e Gjuricës dhe pastaj ishin nisur së bashku kundër ushtrisë së Portës të udhëhequr nga Hajredin Pasha, të cilës i shkaktuan humbje të mëdha dhe e thyen. Kryengritësit qenë shpërndarë vetëm pas ardhjes së ushtrisë së madhe nga Tetova. Në luftimet e përmendura si udhëheqës të kryengritjes qenë dalluar Cen Leka dhe Sal Markja, por në të kishin marrë pjesë edhe gratë.[33] Pra, të gjitha momentet që i përmendëm flasin qartë mbi masivitetin e lëvizjes kryengritëse dhe përforcimin e lëvizjes kombëtare shqiptare, e cila po i përfshinte edhe masat e gjera.

Duke i vlerësuar ngjarjet e lartpërmendura të vitit 1844, e sidomos kryengritjen shqiptare të Kosovës të këtij viti, do vënë në pah edhe fakti se kryengritësit shqiptarë, sipas Ipenit, atëbotë e kërkuan edhe autonominë e veçantë të Shqipërisë. Ndërkaq gazetat ruse në nëntor të po atij viti venin në dukje se udhëheqësit e kryengritjes shqiptare kishin pranuar ta pushonin luftën me kusht që Porta t’ua jepte ato të drejta që po i gëzonte Serbia autonome.[34]

Duhet thënë gjithashtu se lidhur me karakterin e kryengritjes shqiptare të Kosovës së vitit 1844 pati edhe autorë të historiografisë serbe të paraluftës, që dhanë vlerësime të drejta, të cilët e pranuan karakterin autonomist të saj e, madje, thanë se ajo ishte edhe luftë që zhvillohej për pavarësinë shqiptare. Ndërkaq, me keqardhje mund të vemë në pah se, pas luftës, nga autorë të së njejtës historiografi u dhanë edhe vlerësime të kundërta.[35]

Një rëndësi e veçantë e kësaj kryengritjeje qëndron në faktin se ajo e thelloi akoma më shumë jazin e kundërthënjeve midis shqiptarëve dhe Perandorisë Otomane. Se sa kishte ndikuar ajo në thellimin e kundërthënjeve të zëna ngojë dhe në zgjerimin e përforcimin e lëvizjes çlirimtare shqiptare kundër pushtetit otoman, më së miri dhe, të themi, drejtpërdrejti dëshmojnë ngjarjet e vitit të ardhshëm (1845). Kështu, posa pushteti otoman tentoi ta çarmatoste popullsinë shqiptare të ca viseve të Kosovës, kuptohet duke u mbështetur në forca të armatosura, shpërtheu kryengritja në Gjakovë dhe, thuajse menjëherë, e përfshiu Rekën, Bytyçin, Gashin, Krasniqen. Atëbotë u tubuan nja 8.000 kryengritës të udhëhequr nga Binak Aliu e Sokol Rama dhe dëbuan garnizonin ushtarak turk nga Gjakova. Kundër këtyre kryengritësve Porta u detyrua të dërgojë forca të mëdha ushtarake, por efekti i tyre nuk qe ai të cilin e synonte Porta. Në të vërtetë, Porta u detyrua të kënaqej me dëbimin e kryengritësve nga Gjakova. Kësisoji, ishte e qartë se ajo dhe vende tjera mund të mbaheshin të qeta, apo në qetsi relative, vetëm përderisa nëpër to qëndronin forca të mëdha ushtarake.[36]

Në të njëjtin vit, kur serasqeri i forcave turke të Rumelisë Mehmet Reshit Pasha dhe feudali e renegati i njohur shqiptar i Shqipërisë Jugore Hysen Pashë Vrioni, tentuan ta çarmatosin popullsinë shqiptare, shpërthyen kryengritjet në Berat e Gjirokastër. Përndryshe, renegati dhe feudali shqiptar në fjalë me qëllim të caktuar, pak para fillimit të kryengritjeve që zumë ngojë, ishte emëruar qeve¬ritar i sanxhakut të posathemeluar të Beratit.[37]

Në vitet ‘40 të shekullit XIX pushteti otoman ushtroi presion të veçantë e të madh edhe mbi kriptokatolikët e Shqipërisë Veriore apo, më mirë të themi, duke vazhduar procesin e islamizimit të shqiptarëve të territoreve të përmendura, ushtroi presion të rreptë dhe mori masa të ashpëra për zhdukjen e muslimanëve të rrejshëm apo të katolikëve të fshehur. Një nga pikësynimet e sulmit të përmendur qe edhe Karadaku i Gjilanit. Kështu në vitet 1843-1846 ca fshatra të Karadakut (Stublla, Binça, Terzijajt, Vërnakolla) iu nënshtruan represaljeve të ashpëra të pushtetit lokal dhe të feudalve të vendit. Për shkak të rezistencës së vendosur të popullsisë së këtyre fshatrave të këtij rajoni malor të Gjilanit, organet lokale të pushtetit, duke u mbështetur edhe në urdhërin e Stambollit, i internuan në Azi të Vogël si armiq të islamizlnit apo si kriptokatolikë 207 persona. Të burgosurit që po dërgoheshin në internim u torturuan në mënyrë të paparë gjatë tërë rrugës së gjatë Gjilan— Prishtinë—Shkup—Selanik—Brusë. Kështu, qysh gjatë rrugës, për shkak të torturave të jashtëzakonshme, disa prej tyre vdiqën. Pas tri vitesh, përveç të tjerave, edhe në saje të intervenimit të diplomacisë europiane e sidomos frënge, u kthyen nga internimi vetëm 102 persona.[38]

Ndjekja e kritpokatolikëve të rrethinës malore të Gjilanit dhe të ca vendeve të tjera të Kosovës („Serbisë së vjetër”) në vitin 1845 shkaktoi trazira dhe shqetësime të vërteta në popullsinë e këtyre viseve dhe ndër përfaqësuesit diplomatikë të fuqive europiane në Perandorinë Otomane. U muar vesh se përfaqësuesit diplomatikë në fjalë i kishin parasysh kryesisht interesat e tyre të caktuara.[39]

Ndërkaq Porta, përveç të tjerave, ndërmori edhe masa të tjera të ndryshme ndaj popullsisë shqip¬tare të Kosovës, ndërsa qëllimi kryesor i saj ishte nënshtrimi sa më i madh i asaj popullsie. Kështu, kah fundi i vitit 1845, krahas me ngritjen e përmendores kushtuar sulltan Muratit të rënë në betejën e Kosovës (1389), Porta bëri përpjekje të veçanta që të ngriste edhe fortifikata apo kazerma shi në rrafshin e Kosovës, pranë varrit të sulltanit në fjalë.[40]

Në vitin 1847 Porta iu vërsul Shqipërisë Jugore. Atëbotë në ato vise Porta tentoi ta zbatonte ligjën ushtarake, ndaloi bartjen e armëve dhe ndërmori masa të ndryshme me qël1im që ta centralizonte dhe otomanizonte më tutje pushtetin dhe administratën e saj. Në kushte të këtilla, për shkak të presionit tepër të ashpër të pushtetit otoman, në muajin korrik të a.v. shpërthen kryengritja e Kurveleshit me në krye Zenel Gjolekën, e pastaj shpërthen edhe kryengritja e rrethinës së Beratit me në krye Rrapo Hekalin. Brenda një kohe të shkurtër, kryengritësit, nën udhëheqjen e Gjolekës, e çlirojnë Delvinën e Butrintin dhe krijojnë territor të gjerë të lirë rreth Gjirokastrës. Në të njëjtën kohë arrijnë suksese të ngjashme edhe kryengritësit e Rrapo Hekalit të cilët krijojnë poashtu territor të lirë në rrethinën e Beratit. Madje, gati që në fillim, kryengritjes në fjalë i bashkohen Labëria, Çamëria, Myzeqeja, rrethina e Vlorës, Mati dhe territoret e rrethinat e tjera midis krahinave e vendeve të përmendura. Kryengritësit, në saje të masivitetit të kryengritjes, që në muajt e parë (korrik-gusht) u japin grushta të rëndë njësive të tëra ushtarake turke dhe formacioneve jo të vogla, të cilat u gjenden atëherë në Shaipërinë e Jugut. Kryengritësit veçanërisht u shkaktuan humbje të rënda feudalëve shqiptarë që ishin në shërbim të pushtetit otoman. Ndërkaq, ndikimi i kryengritjes sipas Ed. Spencerit, udhëpërshkrues anglez, i cili atëherë ishte duke vizituar Shqipë¬rinë, po ndihej kudo në tokat shqiptare. Dhe vërtet, kryengritësit, brenda një kohe shumë të shkurtër, i shpartalluan, likuiduan ose i ngujuan nëpër fortesa e kështjella mija ushtarë turq. Masiviteti i kryengritjes dhe sukseset e furishme të kryengritësve shkaktuan frikë të madhe edhe në Stambol. Për këtë arsye, rreth kryengritjes së zënë ngojë me të shpejt u angazhua edhe sulltani personalisht, i cili, prijsin kryesor të asaj kryengritjeje, Zenel Gjolekën, e proklamoi „fermanli". Në të njëjtën kohë, serasqeri i Rumelisë Mehmet Reshit Pasha angazhoi forca të mëdha në shuarjen e kësaj kryengritjeje të rrezikshme. Kështu, gjatë muajve të fundit të vitit 1847, në Shqipëri fillojnë të.depërtojnë forca shumë të mëdha ushtarake turke nga Manastiri, Janina, Himara e Thesalia. Vetëm nga ana e Manastirit depërtonte një ushtri prej 15.000 vetësh me në krye Danbihor Pashën. Atëbotë në fakt filluan të depërtojnë në Shqipëri forca të mëdha ushtarake nga të gjitha anët, kështu që kryengritësve shpeshherë u dolën prapa shpine njësi të tëra ushtarake turke. Më në fund, mund të konstatojmë se ndërmarrja ushtarake në fjalë përfundoi me një ekspeditë të madhe ushtarake, e cila në fund të vitit 1847 dhe në fillim të vitit 1848 përfshiu një pjesë të madhe të Shqipërisë Jugore, dogji fshatra të tëra shqiptare dhe zuri e dërgoi në internim a robëri shumë pris të kryengritjes shqiptare të vitit 1847 dhe njerëz tjerë të pafajshëm.[41]

Do nxjerrë në pah edhe fakti se edhe në ato ditë të vështira të luftërave të pandërprera kundër tendencave centraliste të Portës dhe të forcave të saja shumë të mëdha, që po zhvilloheshin në mbarë Shqipërinë, shkodranët, me guxim e vendosmëri, iu vunë përballë Austrisë, ndikimit dhe ndërhyrjes se saj në punët e brendëshme të tyre. Kështu, përveç të tjerave, edhe atë vit (1847), sikurse edhe më parë, ata i dëbojnë jezuitët nga Shkodra, meqë kishin ndërmarrë hapa për ta hapur kolegjin me ndihmën e konsullatit austriak të Shkodrës.[42] Marrë në tërësi, lëvizja kryengritëse shqiptare e fshatarëve dhe qytetarëve të qyteteve kryesore të Shqipërisë në vitet ‘30 e ‘40 të shekullit XIX, e sidomos ajo e viteve 1844 e 1847, ndonëse nuk e kishte qartësinë e plotë formale politike dhe nuk kishte arritur ta krijonte një udhëheqsi të vetme dhe program unik politik, në thelb ishte një hap përpara në zhvillimin e metejshëm të lëvizjes çlirimtare shqiptare. Lëvizja në fjalë, e edhe me fuqimisht ajo e viteve ‘40 të a.sh., nxori në shesh momentin klasor më qartë se kurdoherë më parë dhe e zgjeroi dhe përhapi më shumë idenë dhe vetëdijen kombëtare. Lëvizja në fjalë e pati në qendër të vemendjes luftën për „liri dhe drejtësi" si dhe për autonominë shqiptare,[43] andaj ajo qe fillim i lëvizjes së vërtetë kombëtare shqiptare. Pra, prej asaj kohe lëvizja shekullore çlirimtare shqiptare filloi të pësojë ndryshim cilësor, të ngritet në shkallën e luftës së vetëdijshme kombëtare gjë kjo e cila e bëri që ajo tani e tutje të jetë më masive dhe akoma më e vendosur.

Ndërkaq, gjatë viteve ‘40 të shekullit XIX nuk ndejtën të qetë as shqiptarët që jetonin midis Nishit dhe Kosovës, apo midis principatës serbe të asaj kohe dhe të Kosovës në kuptimin e tanishëm të fjalës. Kështu b.f. në prill të vitit 1844, do të thotë mu në kohën e zhvillimit më të hovshëm të kryengritjes së lartpërmendur shqiptare të Kosovës, ishin ngritur në kryengritje 150 „arnautë" të nahijes së Nishit. Për t’i qetësuar këta kryengritës, ishte dërguar ushtria e rregullt turke me në krye Sabri Mustafa Pashën. Mirëpo, nuk kemi të dhëna të drejtpërdrejta nëse këta kryengritës kishin apo jo lidhje me kryengritësit e Kosovës. Megjithëse nuk kemi gjetur të dhëna të drejtpërdrejta për atë se a kishin kryengritësit shqiptarë të rrethit të Nishit lidhie me ata të Ko¬sovës, mendojmë se kemi njëfarë baze të supozojmë dhe pohojmë se lidhja në fjalë kishte ekzistuar. Një gjë të tillë e shtrojmë në bazë të të dhënave të tërthorta, në radhë të parë në bazë të analogjisë së ngjarjeve që ndodhën me shqiptarët e atyre viseve, në veçanti të atyre të Krushevcit, në kohën e lëvizjes së Mustafa Pashë Bushatit (1830-1831). Atëbotë, shqiptarët e viseve të brendëshme të Serbisë kishin bërë përpjekje maksimale për t'i ardhur në ndihmë Mustafa Pashë Bushatit e për të luftuar kundër pushtetit otoman.[44]

Madje, në favor të supozimit tonë flet edhe fakti se aso kohe lëvizja kryengritëse shqiptare i kishte përfshirë edhe shqiptarët e „nahijeve" të Leskovcit, Prokuples, Kurshumlisë dhe të Prishtinës. Ja se si kishte filluar ngjarja e zënë ngojë sipas burimeve arkivale serbe. Në fshatin Baba Feko, apo në Gërgur, në „Arnautllëk", me rastin e vrasjes së një spahiu shqiptar, si duket nga disa serbë të ardhur nga principata serbe, ishin tubuar afër 5.000 shqiptarë të Kurshumlisë. Së shpejti atyre i ishin bashkuar edhe shqiptarët e nahijeve të lartpërmendura. Duke vënë në pah ngjarjen në fjalë, në ca raporte serbe flitet mbi atë se gjoja shqiptarët e posangritur në kryengritje donin ta sulmonin Serbinë, me qëllim që t'i hakmirreshin për vrasjen e spahiut shqiptar. Mirëpo shumë raporte të tjera serbe flasin qartë për faktin se Serbisë as atëherë nuk po i kërcënohej rreziku nga shqiptarët, meqë ata ishin tubuar dhe ngritur për çdo eventualitet, në atë kohë të turbullt dhe për t’u mbrojtur. Shkurt, edhe shqiptarët e këtyre anëve ishin ngritur dhe po bëheshin gati për luftë eventuale kundër Perandorisë Otomane.[45]

Më në fund, mund të themi se shqiptarët nuk kishin mundur të ngriten e ta mbrojnë një feudal, pa marrë parasysh edhe nëse ishte shqiptar, pasi ata vetë po luftonin pa kompromis kundër feudalëve të lidhur me Perandorinë Otomane. Në bazë të sa përmendëm më lart dhe të shumë fakteve dhe raporteve të tjera, mund të shihet qartë se Serbia në njëfarë dore dhe përkrye të njerëzve të caktuar në fillim të viteve ‘40 të shekullit XIX i kishte përcjellë ngjarjet që po ndodhin ndër shqiptarët. Mirëpo, nuk kishte ndërmarrë asgjë konkretisht, për t’u lidhur me lëvizjen e tyre çlirimtare. Serbia, në këtë kohë pati kësi qëndrimi edhe për arsyen se gjendja në Serbi, në vitet e para të regjimit të kushtetutmbrojtësve (1842-1858), nuk ishte aspak stabile; një gjendje e tillë zotëroi në Serbi sidomos gjatë viteve 1842-1843/1844. Gjatë këtyre viteve gjendja këtu ishte labile dhe e pasigurtë për shkak të aktivitetit të obrenoviqistëve të rrëzuar nga pushteti, të cilët kundër regjimit të kushtetutmbrojtësve organizonin kryengritje dhe komplote. Nga ana tjetër, përfaqësuesi rus, baroni Liven, kishte intervenuar energjikisht kundër ndërrimit të shpejtë të regjimit në Serbi dhe, të themi, e kishte detyruar Perandorinë Otomane të kërkonte rizgjedhje për fronin e princit (1842-1843). Pastaj kishte intervenuar edhe për dëbimin e T. Vuçiqit dhe A. Petronijeviqit, udhëheqës të njohur të kushtetutmbrojtësve, nga Serbia. Në të njëjtën kohë kushtetutmbrojtësit ushtruan teror të jashtëzakonshëm përmes policisë së tyre, si kundër obrenoviqistëve, ashtu edhe kundër ithtarëve të tyre, ndërsa obrenoviqistët më tutje ia mihnin dheun nën këmbë kushtetutmbrojtësvet. Obrenoviqistët vepronin si në Serbi ashtu edhe jashtë saj, dhe në punën e tyre e gëzonin edhe përkrahjen e Rusisë. Gjendjen edhe ashtu të vështirë e bënte të jetë akoma më e rëndë pakënaqësia e fshatarësisë serbe, e cila ishte shfaqur disa herë për shkak të krizës ekonomiko-shoqërore të shoqërisë serbe akoma të pazhvilluar, që po shkonte drejt ndërtimit të shoqërisë moderne kapitaliste vetëm sa i përket tendencave dhe synimeve. Të gjitha këto shkaqe bënë që atëherë në Serbi të mos i kushtohet kujdes i veçantë politikës së jashtme. Kësisoji, Serbia e kushtetutmbrojtësve vetëm pas kryengritjes se shtatorit të vitit 1844, kryengritjes më serioze dhe të fundit të këtyre viteve, fillon të angazhohet në planin e politikës së jashtme. Porse, Serbia atëherë fillon të ndjekë politikë properëndimore dhe otomanofile, pra fillon të ndjekë politikë mjaft paradoksale dhe të luhatshme e dyfytyrëshe.[46]

Për arësye të rrethanave të caktuara, Serbia fillon të angazhohet më konkretisht në politikën e jashtme vetëm prej fundit të vitit 1844. Kështu, në fund të k. v. Ilija Garashanini, ministër i punëve të brendëshme i Serbisë, përpilon programin e parë të politikës së jashtme të Serbisë, i cili njihet në histori me emrin si „Naçertanija" e Ilija Garashaninit. Në të vërtetë programi në fjalë ishte rezultat i tërë zhvillimit të gjeratëhershëm të mendimit të caktuar borgjez në Europë dhe në Serbi. Mirëpo, ndikim të drejtpërdrejtë në hartimin e tij kishte pasur emigracioni politik polonez, me në krye Adam Çartoriskin dhe Franjo Zahin me qendër në Paris. U muar vesh se në të kishin gjetur shprehje edhe botëkuptimet dhe mendimet origjinale serbe, si ndaj situatës së atëherëshme lidhur me konstelacionin e forcave në Balikan dhe në Europë, ashtu edhe lidhur me synimet dhe pretendimet e shtetit të ri borgjez serb. Nëdrkaq ajo që është për t'u theksuar qëndron në faktin se „Naçertanija" e shënon një moment të rëndësishëm, momentin fillestar, të veprimtarisë së organizuar në politikën e jashtme të Serbisë. Pastaj duhet thënë se tani e tutje, politika dhe qëndrimi i Serbisë ndaj popujve sllavë dhe popujve të tjerë ballkanikë do të mbështetet në dokumentin e lartpërmendur, në „Naçertanijen" e Ilija Garashaninit. Në të do të mbështetet politika e jashtme e Serbisë edhe ndaj shqiptarëve. Ajo është e rëndësishme edhe për faktin se ishin përmbajtur asaj kryesisht dhe në tërësi, qarqet qeveritare në Serbi gjer në fillim të shekullit madje edhe më vonë.[47] Pikënisje e saj ishte fakti se Perandoria Otomane ishte në fazën e shpartallimit, ndërsa Serbia nuk guxon të lejojë copëtimin e saj nga Austria e Rusia. Përkundrazi, Serbia duhej patjetër të zgjerohej, duke ja bashkuar vetes një sërë vendesh e territoresh përreth, meqë për realizimin e një tendence të tillë do ta kishte përkrahjen e fuqive të Europës Perëndimore, të cilat nuk kishin kurrfarë interesi që ta lejonin ndarjen e territoreve të Perandorisë Otomane nga Austria e Rusia. Serbia, sipas „Naçertanijes" duhej të angazhohej që t’ja bashkonte vetes Bosnjen, Hercegovinën, Malin e Zi, „Serbinë e vjetër" (Kosovën dhe ca vise në jug të saj), Shqipërinë Veriore dhe ca krahina të tjera. Serbia ishte e vogël dhe, nëse dëshironte të ekzistonte edhe mëtutje, duhej të zgjerohej pa tjetër territorialisht e të shndërrohej në një shtet fuqiplotë ballkanik e të aftë për të ekzistuar e qëndruar në vete. Në të vërtetë, Serbia duhej të punonte në përtrirjen e „Perandorisë së Dushanit", e cila dikur e kishte zëvendësuar „Perandorinë lindore romake", ndërsa Serbia e kohës së Garashaninit duhej ta zëvendësonte Perandorinë Otomane. Me këtë synim të vetin, sipas „Naçertanijes", serbët nuk po bënin asgjë të re, veçse që po e „përtërinin tokën e gjyshërve të tyre". Siç shihet, programi i parë i politikës së jashtme të Serbisë nuk ishte mbështetur në parimin popullor apo kombëtar, por në të „drejtën historike" dhe në traditën e dikurshme të shtetit mesjetar serb. Ndërkaq, këtë detyrë apo këtë zgjerim territorial Serbia duhej ta realizonte gradualisht, me qenë se ishte e vogël dhe e pafuqishme. Pastaj, edhe fuqitë perëndimore evropiane, në cilat kërkonte dhe duhej të gjente mbështetje e përktrahje, nuk parapëlqenin ndryshime të shpejta dhe rrënjësore. Në këtë program të politikës së jashtme të Serbisë kujdes i veçantë i kushtohej edhe propagandës politike në territoret që e interesonin Serbinë, për arsye se mbështetja në kryengritjet e popujve e të popullësisë së nënshtruar të këtyre territoreve, për Serbinë e vogël e të pafuqishme, ishte më se e nevojshme. Kësisoji, Ilija Garashanin, një nga personat më konservatorë, por edhe njëri nga personat më të aftë të Serbisë se shekullit XIX, njëherësh edhe një nga organizatorët kryesorë të shtetit burokratik e policor serb përmes „Naçertanijes" ia vuri bazat politikës serbomadhe të unisimit të territoreve të përmendura me Serbinë. Këtyre parimeve do t’u përmbahen forcat konservatore shoqërore dhe qarqet qeveritare serbe gjer në vitin 1941 dhe do të jenë, përveç të tjerave, një nga pengesat më serioze edhe për bashkimin midis popujve sllavë të jugut. Nëdrkaq, për shqiptarët, programi në fjalë nuk lejonte gati as mundësi formale për bashkëpunim të vërtetë. Më në fund, do konstatuar edhe fakti se prapa programit të parë të politikës së jashtme të Serbisë „Naçertanijes" qëndronin edhe disa forca shoqërore të konsiderueshme të Serbisë së atëhershme borgjeze e të vogël, por me pretendime të mëdha territoriale.[48]

Mirëpo, si popujt, ashtu edhe shtetet e Ballkanit në përgjithësi, serbët e shqiptarët veçanërisht, në kushtet konkrete që karaterizohen edhe me dobësinë dhe pamundësinë e çdo njërit veç e veç që të ndërmarrë diç serioze, vetëm, kundër Perandorisë Otomane, edhe në vitet ‘40 të shekullit XIX, sikurse edhe më parë, qenë orientuar, dashur pa dashur kah njëri-tjetri. Popujt e nënshtruar ballkanikë në radhë të parë, meqë shtetet ballkanike kishin pretendime territoriale, edhe në vitet ‘40 të k.sh. qenë aleatë të natyrshëm në luftën kundër armikut dhe robëruesit të përbashkët, e sidomos në vitet kur po shihej akoma me dukshëm dobësimi i Perandorisë Otomane. Për këtë arsye mund të themi se populli shqiptar, si njëri ndër popujt ballkanikë që gjendeshin akoma nën sundimin otoman, qe i gatshëm që edhe gjatë këtyre viteve të bashkëpunonte akoma më gjërësisht dhe më drejtpërdrejtë me të gjithë popujt e tjerë të Ballkanit, madje edhe me shtetet ballkanike, që ishin të gatshëm të bashkëpunonin akoma më gjërësisht e me konkretisht në luftë kundër sunduesit otoman në baza të barabarësisë dhe të ndihmës së sinqertë reciproke. Shqiptarët atëbotë treguan gatishmëri të bashkëpunojnë para se gjithash me serbët dhe Serbinë, e cila si shtet autonomist ishte e interesuar ta fitonte pavarësinë përkrye shkatërrimit të Perandorisë Otomane. Në bazë të të gjithave sa thamë më sipër, mendojmë se mund të pohohet që shqiptarët ishin pandërprerë për një bashkëpunim me Serbinë edhe gjatë kohës së politikës së jashtme pasive të Serbisë se kushtetutmbrojtësve ndërsa Serbia, siç thamë, filloi të shfaqë interesim për kontakte, lidhje e „bashkëpunim" me shaiptarët vetëm prej fundit të vitit 1844. Por, derisa shqiptarët ishin për bashkëpunim në baza të barabarta dhe për një luftë vërtetë çlirimtare kombëtare, Serbia bënte përpjekje për të vënë kontakteme shqiptarët me qëllim që t'i përfitonte ata për t’i realizuar pretendimet e saja territoriale edhe ndaj tokave shqiptare. Pra, Serbia ishte për „bashkëpunim" me shqiptarët në bazë të parimeve të „Naçertanijes” së Ilija Garashaninit.[49]

U muar vesh se në kontaktet dhe në marrëdhënjet midis shqiptarëve dhe të Serbisë gjatë asaj kohe, një rol të veçantë e kishte propaganda serbe, e cila ishte bërë në territoret dhe krahinat përreth saj, e të cilat gjindeshin nën Perandorinë Otomane e nën Austrinë pa marrë parasysh se a ishin të banuara prej sllavëve apo prej popujve të tjerë. Ndërkaq, për shkak të konstelacionit të caktuar të forcave në Ballkan dhe Europë, si dhe për arësye se mundësitë e Serbisë së vogël ishin mjaft të kufizuara sa i përket ndërmarrjes së ndonjë aksioni konkret, qëllimi kryesor i propogandës politike të Serbisë së viteve ‘40 të shekullit XIX ishte mbledhja e shënimeve dhe të dhënave mbi gjendjen e përgjithshme në tokat që ishin në sferën e interesit të Serbisë. Kështu, duke u mbështetur në parimet e „Naçertanijes" dhe qëllimet e lartpërmendura, Ilija Garashanini që në vitin 1844 e dërgoi në teren Stevan Verkoviqin, me mision të posaçëm e kryesisht për të mbledhur të dhëna mbi Shqipërinë, si dhe për të vendosur kontakte me shqiptarët. Një hap të tillë ai e ndërmorri për arsye se e dinte që shqiptarët ishin armiqësisht të disponuar ndaj Perandorisë Otomane, andaj edhe të gatshëm për të bashkëpunuar me popujt dhe shtetet ballkanike.[50] Interesim akoma më të madh në propagandën e saj politike Serbia tregoi në fund të vitit 1844 e në fillim të vitit 1845. Prej atëherë ajo përpiqet veçanërisht të vendosë kontakte e të lidhet me personat e ndryshëm të krahinave e viseve të ndryshme që kishin ardhur si banorë të përhershëm apo të përkohshëm në Beograd. Ndër personat e parë të tillë, me të cilët vendosi lidhje Ilija Garashanini, ishte Matija Bani nga Dubrovniku, i cili së shpejti do të bëhet njëri nga personat më të dalluar të propagandës politike të Serbisë pas I. Garashaninit. Atëbotë, krahas me shtimin e përgjithshëm të propagandës politike, në Serbi filloi një interesim akoma më i madh për territoret shqiptare dhe për shqiptarët. Kuptohet interesimi dhe aktiviteti i Serbisë për shqiptarët përsëri mbështetej në parimet tanimë të njohura të përfitimit të shqiptarëve për t’i realizuar qëllimet e caktuara të Serbisë së vogël borgjeze e grabitqare, ndonëse ajo akoma nuk ishte në gjendje të ndërmerrte ndonjë hap konkret.[51]

Sipas ca të dhënave, Serbia që në fillim të zgjerimit të këtij aktiviteti, vendosi lidhje edhe me ca persona të Shqipërisë Veriore, apo të fiseve të këtij territori. Atëbotë, propaganda politike e Serbisë arriti gjer në Shkodër dhe aty hasi në gatishmërinë e shqiptarëve për të bashkëpunuar me popujt dhe shtetet e Ballkanit në përgjithësi, në luftë kundër Perandorisë së urryer otomane, kundër së cilës ata po zhvillonin luftë çlirimtare që moti. Në këto kushte, ndonëse me qëllime të caktuara e jo të sinqerta, Serbia nuk pati vështirësi të vejë kontakte e të bëjë lidhje me ca persona nga territoret që i zumë ngojë që në vitin 1845.[52] U muar vesh se qëllimet e saj të vërteta Serbia i fshihte prej shqiptarëve dhe personaliteteve të tyre, me të cilat vuri lidhje.

Atëbotë Serbia ishte e interesuar, përveç të tjerave, edhe për sigurimin e rrugës tregëtare gjer në bregdet, me qëllim që t’i shmangej presionit ekonomik austriak. Andaj, edhe për këtë shkak bënte përpjekje për ta siguruar daljen në det përmes Shkodrës dhe Ulqinit. Ndërkaq, mendonte se hapi i parë që duhej të bëhej në këtë drejtim dhe mu për këtë qëllim, duhej të ishte vendosja e agjentëve tregëtarë, e pastaj përvetësimi i personave të caktuar që do të punonin në përfitimin e fiseve shqiptare të Shqipërisë Veriore dhe të personave të tjerë për bashkëpunim me Serbinë në luftën eventuale kundër turqve. Midis personave të parë shqiptarë, me të cilët propaganda serbe vendosi lidhje në vitin 1846, qe prifti shqiptar Gaspër Krasniqi,[53] i cili pastaj punoi që t’i tërhiqte për bashkëpunimin shqiptaro-serb edhe ca persona të tjerë, e sidomos kreun e Mirditës Bibë Dodën. Ky i fundit i pranoi të vendosë lidhje e të bashkëpunojë në luftën e ardhshme kundër turqve, me kusht që, pas çlirimit, Mirdita ta fitonte autonominë. Ndërkaq, Gaspër Krasniqi mbajti edhe korrespondencë me Garashaninin në gjuhën latine, e letrat i dërgoi në Beograd përmes një personi të caktuar apostafat për këtë qëllim.[54] Shtojmë se propaganda politike e Serbisë në vitin 1846 ishte zgjeruar dhe kishte përfshirë Hercegovinën, Bosnjen, „Serbinë e vjetër” (si duket mendohet në territoret prej Nishit e gjer në Maqedoni - S. B.), Malin e Zi dhe Shqipërinë Veriore. Mirëpo, këtu kemi të bëjmë vetëm me vendosjen e lidhjeve me ca persona të vendeve apo krahinave të sipërpërmendura, e jo kurrësesi me një organizatë të gjerë, të fuqishme, masive e revolucionare. Kështu, midis të tjerave, mund të themi se gjer tani nuk kemi hasur në asnjë rast të bashkëpunimit, apo të vendosjes se lidhjeve për bashkëpunim me shqiptarët e viseve të „Serbisë se vjetër". Ndërkaq, Malit të Zi iu kishte kushtuar kujdes i veçantë sepse atij Serbia i jepte 1.000 duketë ndihmë vjetore, e vlladikës së tij i premtonte se pas çlirimit të plotë nga sundimi otoman dhe bashkimi i tyre, do t’ia siguronte vendin e parë midis personaliteteve shpirtërore të shtetit të ardhshëm e të madh serb[55]

Aktiviteti i propagandës politike serbe shkon duke u zgjeruar akoma më shumë, në kuptimin e lartëpërmendur, në prak të ngjarjeve revolucionare të vitit 1848. Për këtë arësye, raportuesit austriakë nga Shkodra e Kotori në vitin 1848 fillojnë t’u shkruajnë eprorëve të tyre mbi depërtimin malazezo-serb në Bosnje e Hercegovinë dhe mbi qëllimet e tyre që ta krijojnë „Mbretërinë slave”. Andaj atëherë, sipas burimeve serbe, forcat turke bënin pregatitje në Shqipëri, dhe kishin për qëllim ta sulmonin Malin e Zi dhe ta pengonin realizimin e qëllimit të përmendur.[56]

Vërtet, aktiviteti i propagandës politike serbe u zgjerua dhe u përforcua edhe më tepër në vitet 1848-1849. Mirëpo, derisa në vitin 1848, sidomos gjatë gjysmës së parë të tij, në qendër të vemendjes së kësaj propagande ishte Hungaria Jugore apo Vojvodina, më vonë gjithnjë e më tepër, u kushtohet rëndësi krahinave që gjendeshin nën sundimin otoman. Kështu, në vitin 1848 të besuarit e Serbisë Toma Kovaçeviq e Matija Ban u dërguan me mision të caktuar nëpër Kroaci, Dalmaci, Bosnje, Hercegovinë, Hungarinë Jugore, Mal të Zi, „Serbinë e vjetër", Bullgarinë Jugpërendimore dhe në Shqipërinë Veriore. Ata, në prak të ngjarjeve të mëdha që po priteshin, ishin ngarkuar me detyrë që të mblidhnin të dhëna mbi gjendjen dhe disponimin e popullsisë së këtyre krahinave dhe vendeve. Në mars të vitit 1848 Matija Ban bëri një udhëtim nëpër Mal të Zi, por me detyrë që të vendoste kontakte e lidhje edhe me Shqipë¬rinë, Bosnjën, Hercegovinën dhe me ca vise të tjera. Kësisoji, Serbia atëherë zhvilloi aktivitet relativisht të gjerë propagandistik me qëllim që të mbledhte fakte mbi situatën në këto vende dhe, eventualisht, të vendoste lidhje me disa persona në bazë të parimeve të „Naçertanijes", duke shpresuar që t’i realizonte ca nga pikat e saj lidhur me zgjerrimin teritorial të saj. Duke pritur ngjarje të mëdha e situatë të turbullt, Serbia, në vitin 1848, mendonte se kishte ardhur koha që ta shfrytëzonte rastin dhe t’i bashkonte vetes Hungarinë Jugore apo Vojvodinën.[57]

Me qëllim që ta pregatisnin bashkimin e të gjithë sllavëve të territoreve që i përmendëm përmes „Naçertanijes”, në kushte, siç çmoheshin në Serbi, mjaft të volitshme, që në fillim të revolucionit frëng të shkurtit të vitit 1848, në Beograd ishte themeluar „Klubi demokratik pansllavist". Ndërkaq, gjer sa në verë të vitit 1848 në Serbi shpresonin se me ndihmën e Portës do t’ia bashkonin Serbisë Hungarinë Jugore dhe, kuptohet, me kusht që ajo pastaj të futej nën suverenitetin e Perandorisë Otomane, më pas Serbia orientohet kah një kombinim tjetër. Një gjë e tillë ndodhi edhe për arësye se Porta atëbotë u vu përballë kombinimit të Serbisë, e mbajti anën e hungarezëve. Në këto rrethana, në Serbi fillon të mendohet e planifikohet bashkimi i disa krahinave të Perandorisë Otomane, duke shpresuar se do të mjaftonte që Portës t’i garantohej suvereniteti edhe ndaj tyre. Kombinimi i fundit ishte kombinimi personal i kreut të propagandës politike të Serbisë-Ilia Garashaninit. Mendojmë se përkrye kombinimeve që zumë ngojë, ishte manifestuar edhe njëherë paradoksi i njohur i politikës së regjimit të kushtetutmbrojtësve: edhe kundër Perandorisë Otomane, edhe me të së bashku. Andaj, as njëri as tjetri kombinim, si jo real e paradoksal, nuk mundën të realizohen. Mirëpo, lëvizja serbe në Hungarinë Jugore dhe vullnetarët nga Serbia, gjatë Revolucionit të vitit 1848, i ndihmuan Austrisë në shuarjen e revolucionit hungarez, dhe me këtë luajtën rol regresiv a prapanik. Njëherësh, Serbia e kushtetutmbrojtësve edhe njëherë tregoi se ishte e papregatitur për të ndërmarrë ndonjë aksion konkret e revolucionar.[58]

Serbia, duke i parë pak a shumë gabimet e bëra dhe duke mos dëshiruar që ato të përsëriteshin më, që të mos ndodhej edhe njëherë, të themi, plotësisht e papregatitur etj; që në fund të vitit 1848 filloi të ndërmarrë hapa së paku për ta sistematizuar përvojën e gjeratëhershme lidhur me propagandën politike. Në këtë drejtim dallohen I. Garashanini dhe të besuarit e tij Toma Kovaçeviqi dhe Matija Bani. Në këto rrethana dhe me qëllime të caktuara, në mars të vitit 1849, ishte hartuar „Kushtetuta e propagandës politike e cila do të zbatohej në tokat sllavo-turke”. Dokumenti në fjalë ishte përpiluar edhe në bazë të udhëzimeve personale të Ilija Garashaninit, pastaj i ishte dërguar për aprovim atij, e përmes tij edhe princit Aleksandar Karagjorgjeviq. Plani i zënë ngojë do të viente për një vitë (prej 1 qershorit 1849 gjer në fund të majit të vitit 1850), ndërsa si qëllim kryesor e kishte pregatitjen e kryengritjes së përgjithshme në ilegalitetin më të thellë në këto krahina: Bosnje, Hercegovinë, Mal të Zi, „Serbinë jugore", në Sanxhakun e Novi Pazarit, Shqipërinë Veriore (në radhë të parë në Mirditë), Bullgarinë Jugperëndimore, Dalmaci dhe në viset kufitare kroato-sllavone. Për propagandën serbe të gjitha këto krahina e territore e përbënin një tërësi të pandashme dhe të populluar gati në tërësi prej bashkëfisasve të njejtë me „përjashtim të një grushti shqiptarësh, cincarësh dhe grekësh”.[59]

Tërë hapësira të cilën duhej ta përfshinte propaganda serbe, me qëllim të organizimit më të mirë e më efikas, ishte ndarë në dy pjesë të mëdha: në atë veriore dhe jugore. Pjesa jugore përfshinte Dalmacinë, Hercegovinën, Malin e Zi dhe Shqipërinë, ndërsa pjesa veriore përfshinte kufirin kroato-sllavon, Bosnjen, Sanxhakun e Novi Pazarit, „Serbinë jugore" dhe Bullgarinë Jugperëndimore. Pjesët kryesore ishin të ndara në pjesë më të vogla ato pastaj në nahije e këto të fundit në vende (qyteza e fshatra). Në krye të propagandës qëndronte si kryesues apo udhëheqës („poglavar") i tërë propagandës Ilija Garashanini, i cili për shkak të punëve të shumta si ndihmës, e kishte shefin e Sektorit të propagandës pranë Ministrisë së punëve të jashtme, Jovan Marinoviqin. Në krye të çdo pjese kryesore gjendej nga një udhëheqës („kolovođa”). Kështu në krye të pjesës jugore ndodhej Matija Bani, e të asaj veriore Toma Kovaçeviqi. Përveç kësaj, qenë paraparë edhe 12 agjentë (7 në pjesën veriore e 5 në atë jugore), ndërsa njëri nga ata ishte paraparë për Shqipërinë. Agjenti i Shqipërisë, e cila kishte rëndësi të veçantë e jo të vogël për propagandën serbe, e kishte edhe një korier për bartjen e letrave e raporteve, si dhe për sjelljen e udhëzimeve për punë. Agjentët merrnin pranë vetes njerëz të besueshëm që njiheshin me emrin titullarë. Këta të fundit poashtu gjenin dhe caktonin pranë vetes njerëz të tjerë të besueshëm që njiheshin me emrin djelmosha („momak"). Pastaj, titullarët, me qëllim që ta ruajnë sektretin maksimalisht në çdo vend pak a shumë të madh, brenda mundësisë edhe në çdo fshat, gjenin njerëz të besueshëm, të cilët njihen me emrin „kmet" (kryeplak), ndërsa në vende apo fshatra me popullsi të përzier, nga të dy besimet e krishtere (ortodokse e katolike) i gjenin dhe caktonin edhe nga dy të tillë. Të gjithë të besuemit dhe udhëheqësit e propagandës ishin të obliguar t’u dërgonin të dhëna e shënime të duhura eprorëve të tyre sa më shpesh, respektivisht në kohë të caktuar. Agjentët e kishin për detyrë që njëherë në muaj t’ia dërgonin raportin e hollësishëm eprorit të tyre, gjë të cilën e bënin edhe këta të fundit ndaj eprorit më të lartë të propagandës në tërësi. Tërë propaganda ishte tejet sekrete e me karakter komplotist, ndërsa gati të gjithë agjentët ishin të paguar nga qeveria serbe.[60]

Serbia, krahas me zgjerimin e përgjithshëm të propagandës së saj politike në viset e tjera gjatë viteve 1848-1849 e përforcon në njëfarë dore edhe propagandën në tokat shqiptare; në të vërtetë, u mundua t’i përforconte lidhjet me personat e caktuar të Shqipërisë Veriore. Në këto kushte, në pranverë të vitit 1849, Gaspër Krasniqi e viziton Beogradin dhe bisedon gjërësisht me Ilija Garashaninin rreth kryengritjes së përgjithshme kundër Perandorisë Otomane dhe çlirimit të shqiptarëve. Me këtë rast, Gaspri e njofton detalisht Garashaninin me gjendjen dhe disponimin e popullsisë së Shqipërisë Veriore e sidomos të Mirditës. Ai në të njëjtën kohë e pranon detyrën që ta organizonte propagandën politike në Shqipërinë Veriore, apo ta pregatiste atë për kryengritje. Në korrik të këtij viti, Gaspri kthehet në Shqipëri, ndërsa në tetor ia dërgon Garashaninit një letër të gjerë. Në të i shkruan mbi pozitën dhe gjerësinë e Mirditës, mbi pozitën shumë të përshtatshme gjeografike dhe strategjike të saj që do t’i mundësonte në kohë lufte mbrojtjen e lehtë edhe nga një ushtri shumë e madhe armike. Pastaj, i shkruante edhe mbi faktin se popullsia e Mirditës ishte e armatosur me pushkë të gjata dhe kobure por ishte e varfër dhe nuk kishte mundësi të blente barut dhe municion në përgjithësi. Mirditorët, sipas tij, në rast sulmi i shërbenin tërë popullit shqiptar si avangardë, ndërsa gjatë mbrojtjes si ariergardë. Popullsia në fjalë ishte shumë e qëndrueshme, kështu b.f. urinë dhe të ftohtit mund ta duronte gjer në një shkallë të jashtëzakonshme. Gaspri mandej shkruante edhe për atë se si e kishte përshkuar tërë Mirditën me qëllim të organizimit të propagandës apo të pregatitjeve për kryengritje, se planin ua kishte besuar tre personave, dy prej të cilëve gjendeshin në Spaç dhe një në Orosh, të cilët kishin ndikim të madh në popull. Si të besuar të vetin Gaspri e kishte caktuar një prift në Kalivore, i cili do ta përfaqësonte dhe do ta njoftonte rreth punës dhe përparimit të saj në organizimin e kryengritjes. Pasi e kishte kryer punën organizative rreth pregatitjeve në fjalë, vazhdon Gaspri, kishte shkuar në Shkodër dhe atje e kishte takuar mikun e vet me emrin Dodmase[61] dhe kishte biseduar gjerësisht rreth çlirimit të popullit shqiptar. Sipas Gasprit, Dodmaseu kishte autoritet të madh në popull, andaj do ta pregatiste lehtë ate që të ngritej në kryengritje në momentin e duhur. Për shkak të varfërisë së madhe të popullsisë dhe pamundësisë që ajo të pregatitej vetë për kryengritje, Gaspri kërkonte që t’i dërgoheshin të holla, si atij, ashtu edhe Dodmaseut. Po, dihet se ai iu kishte rrekur „me shpirtgjerësi shpëtimit të popullit të tij”, punë kjo e cila ia sillte në pyetje edhe jetën, sepse e kishte udhërrëfyese fjalën e vjetër që thoshte: „Është gjë e ndershme të vdesish për atdhe”. Vënë në pah se në Shkodër nuk e kishte gjetur Iliqin e merituar për propagandën serbe, meqë e kishte lënë vendin për shkak se ishte hetuar në punë e sipër nga organet e pushtetit dhe kështu ishte bërë person i padëshiruar; ndërsa si person tjetër të angazhuar rreth këtyre pregatitjeve e përmend edhe Georgije Boshkoviqin. Midis të tjerave, Gaspri shkruante edhe mbi konfliktin që e kishte patur me M. Banin për shkak të të hollave që i kishte kërkuar, dhe në të njejtën kohë kërkonte që t’i dërgoheshin të holla sa më parë përmes Iliqit. Më në fund, Gaspri shkruante edhe për faktin se Garashanini i kishte shkruar atij një kohë të gjatë pasi i kishin vënë kontaktet e para rreth bashkëpunimit shqiptaro-serb, fakt i cili flet qartë për ate se në kontaktet në fjalë, prej vitit 1846 e gjer në vitin 1849, ekzistonte njëfarë vakumi. Respektivisht, të shkruarit e tillë provon faktin se propaganda serbe, me ca persona shqiptarë, ishte intensifikuar në vitin 1849.[62]

Pra, Serbia edhe tani ishte duke u lidhur vetëm me ca persona, sepse ajo nuk qe e interesuar ta zgjëronte, ta përforconte, me tutje punën as me shumë persona, e lëre më me masat e gjera. Madje, për të pasur suskses në punën propagandistike edhe me individë të ndryshëm, e sidomos me ata shqiptarë, siç ishte Gaspër Krasniqi, u detyrua t’i fshehte qëllimet e saj të vërteta. Me qenë se akoma priteshin ngjarje të mëdha e trazira, si në Europë, ashtu edhe në Perandorinë Otomane, dhe për arsye se në një situatë të tillë Mali i Zi dhe Shqipëria kishin rëndësi jo të vogël, Serbia në vitin 1849 i kushtoi kujdes të veçantë pajtimit midis Mirditës dhe Malit të Zi. Ndërkohë, Matija Bani, për arsye të lartpërmendura dhe për ate se ishte zënë me Gaspër Krasniqin rreth kërkesës se këtij për të holla, kishte propozuar që të hollat për agjentin e Shqipërisë t’i dërgoheshin vlladikës së Malit të Zi Petrit II Petroviq, e ky pastaj t’ia përcillte atij. Kësisoji, vlladika i Malit të Zi në njëfarë mënyre do të bëhej edhe organ mbikëqyrës i agjentit të Shqipërisë, ndërsa nga ana tjetër do të ushtrohej ndikim jo i vogël edhe në afrimin e tyre. Garashanini e kishte miratuar propozimin e përmendur, kishte urdhëruar që të zbatohej. Bani pastaj, nga Dubrovniku, i kishte shkruar Gasprit për ta lajmëruar Bibë Dodën që ai, siç ishin marrë vesh në Beogad, ta dërgonte njerin e vet në Cetinë, me qëllim që të lidhte besë dhe aleancë me vlladikën e Malit të Zi, për luftë të përbashkët kundër Perandorisë Otomane. Më në fund, për mes letrës së vet të 18/30 dhjetorit të vitit 1849, Matija Bani e njofton Garashaninin se vlladika i Malit të Zi dhe Bibë Doda kishin lidhur marrëveshje dhe, me atë rast, vlladika kishte shprehur gëzim të jashtëzakonshëm, sepse mirditorët ishin trima në zë.[63] Shqipëria atëbotë kishte rëndësi të madhe edhe për Serbinë, e cila duke vlerësuar situatën si shumë të turbullt i kushtoi Shqi¬përisë, u muar vesh përsëri për arsye të caktuara, kujdes të veçantë. Kështu, përveç, të tjerave, agjenti i Shqipërisë atëherë mori trajtim thuajse të veçantë e të madh, në krahasim me agjentët e tjerë. Kështu b. f. derisa agjentët e tjerë merrnin apo duhej të merrnin më së shumti 100 talira në vit, agjentit të Shqi¬përisë iu kishin caktuar 166 talira e 16 groshë apo 4.000 groshë.[64]

Për arësye të bindjes e cila po ekzistonte në Serbi rreth situatës së përgjithshme, propaganda politike e Serbisë arriti shkallën më të lartë të zhvillimit dhe përpjestimet më të gjera në vitin 1849. Atëherë, siç u tha, ishte hartuar dhe aprovuar ,,statuti" i propagandës në fjalë dhe ishte punuar gjer në njëfarë dore në hartimin e planeve të veçanta dhe të planit të përgjithshëm ushtarak, lidhur me kryengritjen e përgjithshme që po pregatitej kundër Perandorisë Otomane. Tërë këto pregatitje po i bënte Serbia për arsye se, në të ardhmen e afërme, priste që të ndodhin ndërlikime të mëdha në Europë, kryengritje të mëdha e luftë civile në Perandorinë Otomane.Mirëpo, të gjitha këto pregatitje ngelën në suazat e pritjes së ngjarjeve të mëdha jashtë Serbisë, gjë kjo e cila edhe njëherë e provon faktin se sa shumë varej politika e një vendi të vogël, siç ishte Serbia, nga ngjarjet e mëdha në Perandorinë Otomane dhe në Europë.[65]

Pra, nga të gjitha ato që i thamë më lart del vetvetiu konkludimi se Serbia edhe në fund të viteve ‘40 e në fillim të viteve ‘50 ishte turkofile, e pavendosur, me plotë probleme të brendshme, shumë e varur nga ngjarjet e jashtme. Madje, del se nuk ishte e aftë të ndërmerrte ndonjë hap konkret për t’i realizuar qëllimet e veta apo pretendimet territoriale ndaj Perandorisë Otomane dhe disa popujve të tjerë, përpjekjet e të cilëve po përpiqej t’i përdorte për qëllimet e veta. Serbia në veçanti përpiqej të tregohej e mirë ndaj Perandorisë, kundër të cilës prapa shpine bënte pregatitje. Këtë qëndrim paradoksal të Serbisë e provon edhe fakti se qeveria serbe në vitin 1849 ia dërgoi Portës një memoar, i cili ishte hartuar në frymën e kësaj politike. Përkrye tij qeveria serbe përpiqej të argumentonte se Austria dhe Rusia ishin armiqt e Perandorisë Otomane dhe të popujve të Ballkanit. Pastaj, në të bëhej fjalë mbi politikën e Rusisë në Ballkan, e cila nuk po zgjidhte mjete për t’i përfituar popujt e Ballkanit, e sidomos sllavët e grekët. Në bazë të këtyre „fakteve", thuhet në memoar, Serbia dhe Perandoria Otomane ishin miq natyralë dhe, shi për këtë arsye, duhej të gjenin gjuhë të përbashkët dhe të lidhnin marrëveshje. Andaj për të arritur gjer në njëfarë aleance dhe për ta përforcuar miqësinë për luftën eventuale që do ta ndërmerrnin kundër armiqve të përmendur, Serbia në këtë memoar propozonte edhe masa konkrete. Në të vërtetë, ajo i lutej Portës që ta lejonte Serbinë t’ia bashkonte vetes Bosnjen, Hercegovinën, Malin e Zi dhe Shqipërinë Veriore dhe, u muar vesh, me kusht që të gjitha këto territore ta përbënin shtetin serb dhe të mbeteshin nën suverenitetin e Perandorisë Otomane. Pastaj, edhe në 13 pika të tjera bëhej fjalë mbi rregullimin e shtetit të ardhshëm serb dhe mbi marrëdhënjet midis tij dhe të suverenit, Perandorisë Otomane. Është për t’u konstatuar dhe theksuar edhe fakti se shqiptarët, me përjashtim të Shqipërisë Veriore që do t’i bashkohej Serbisë, nuk përmenden aspak në këtë memoar. Një gjë e tillë ndodhi gjithsesi për arësye se shqiptarët identifikoheshin me muslimanët, të cilëve, sipas këtij memoari, në shtetin e ardhshëm e të zgjeruar serb do t’i mundësohej t’i luteshin zotit në mënyrë të tyre, sipas dokeve të tyre.[66] Pra, sipas këtij memoari, muslimanëve u premtohej vetëm e drejta fetare e asgjë tjetër. Me një fjalë, memoari i zënë ngojë edhe njëherë dhe shumë qartë i shprehte qëllimet pushtuese të Serbisë ndaj territoreve të tjera dhe të shqiptarëve.

Ndërkaq, në Serbi as në vitin 1850 nuk u lanë anash pregatitjet për ta shfrytëzuar situatën eventualisht të volitshme për t’i realizuar synimet e lartpërmendura. Në Serbi mendohej më tutje se Perandoria Otomane gjendej në fazën e shpartallimit të saj të plotë, sepse ajo „nuk kishte jetë tjetër" dhe po ekzistonte akoma vetëm në saje të gjelozisë së shteteve europiane dhe të mospajtimit midis popujve ballkanikë. Në Serbi gjithashtu, me të drejtë, llogaritej se të gjithë popujt ballkanikë, që ndodheshin nën sundimin otoman, ishin shumë të pakënaqur me atë pushtet. Mirëpo këta popuj ishin fare të papregatitur për luftë kundër Perandorisë edhe nuk po mundnin të gjenin gjuhë të përbashkët për asgjë. Kështu, mendohej në Serbinë e asaj kohe, apo në qarqet qeveritare të saj, e vetmja rrugëdalje nga kjo situatë e padurueshme për popujt e Ballkanit në të cilën „turqit turqëronin sipas zakonit të vjetër" ishte marrëveshja dhe lufta e përbashkët e popujve të krishterë, pikërisht e serbëve, grekëve dhe rumunëve. Atëbotë, siç shihet, malazezët poashtu nuk përmendeshin fare si faktor i veçantë dhe aleat i mundshëm i forcave ballkanike. Kjo ndodhi, sigurisht, për arsye se ata nënkuptoheshin si serbë. Në një referat që i kushtohej çështjes së Lindjes, rreth të cilit e kemi fjalën këtu, shqiptarët nuk merreshin në konsiderim si bashkëpunëtorë apo aleatë të popujve të Ballkanit, ndonëse dihej se ata ishin duke zhvilluar luftëra të pandërprera kundër sundimit otoman. Më në fund, në referatin e përmendur konstatohej fakti se asnjëri prej popujve të Ballkanit nuk ishte në gjendje të ndërmerrte aksion çlirimtar vetëm, pa ndihmën e askujt, me gjithë se Perandoria Otomane ndodhej në shkatërim e sipër.[67]

Qëndrimi në fjalë i Serbisë është aq më tepër për t’u theksuar dhe dënuar edhe për arsyen se në Serbi ishin të informuar rreth faktit që shqiptarët as në vitin 1850 nuk e kishin ndërprerë luftën e tyre të pakompromis kundër pushtetit otoman. Mbi këtë gjë kishin shkruar atëherë edhe gazetat serbe, andaj mund të themi se në vitin 1850 Serbia qëndronte edhe më tej në bazat e „Naçertanijes” së Ilija Garashaninit, sa u përket pretendimeve të saj ndaj territoreve shqiptare.[68]

Pra, propaganda politike serbe ishte e detyruar t’u kushtonte kujdes shqiptarëve. Kjo bëhej gjithsësi vetëm për faktin se shqiptarët ishin vetvetiu faktor ushtarak jo i vogël. Për këtë arsye, prisi i propagandës politike të Serbisë, Matija Ban, në „propozimin" e tij të atij viti, pas gati një vit përvoje të punës propagandistike që ishte zhvilluar në bazë të „kushtetutës” së lartpërmendur, rëndësi të veçantë i kushtoi Shqipërisë. Kështu, ai propozon që krahas me Gaspër Krasniqin, i cili e kishte caktuar në Kalivore pranë Bibë Dodës edhe një nënagjent, të emërohet edhe një agjent në viset malore të Shkodrës.[69] Për arsyet e lartpërmendura, Shqipë¬risë i „kushtohet" kujdes i veçantë edhe përmes „kushtetutës" së dytë të propagandës politike serbe të vitit 1850/1851. Në këtë plan thuhej poashtu se propaganda politike e Serbisë do të zhvillohej në Dalmaci, Hercegovinë, Bosnje, në territoret kufitare kroate-sllavone, në tokat kufitare përreth Serbisë, në Mal të Zi, në Shqipërinë Veriore ose në Mirditë dhe në Bullgarinë perëndimore. Propaganda duhej të zhvillohej më tutje me qëllim që të pregatitej kryengritja e përgjithshme ballkanike kundër pushtetit otoman, ndërsa për t’ia arritur qëllimin e caktuar, thuhej në të, do të përdoren të gjitha mjetet e mundshme. Edhe në këtë dokument thuhej se territoret e përmendura ishin të populluara nga fiset sllave. Kësisoji, propaganda politike e Serbisë nuk kishte pësuar esencialisht kurrëfarë ndryshimi që nga aprovimi i „Naçertanijes" e këndej. Organizimi kishte mbetur po ai i mëparshmi, personat poashtu në tërësi ishin ata që kishin qenë më parë e, edhe tash, kërkohej ilegalitet i thellë në punën propagandistike. Rrjedhimisht edhe lidhjet mbështeteshin ende në individë e jo në masa.[70]

Pra, qëllimet e Serbisë ndaj tokave shqiptare kishin mbetur të pandryshuara, kështu që ajo edhe më tej bënte përpjekje që të vente kontakte të reja, por vetëm me individë, dhe t’i mbante të vjetrat vetëm sa për t’i përfituar shqiptarët për qëllimet e saj pushtuese.Lidhur me marrëdhënjet shqiptaro-serbe të vitit 1850 është me interes të posaçëm, madje edhe për disa arsye, raporti vjetor i Toma Kovaçeviqit, udhëheqësit të propagandës politike të Serbisë për pjesën veriore. Sipas këtij raporti, nënpjesa e dytë, e cila përfshinte rrethinën e Aleksincit, i kishte 38.000 serbë e 7.000 turq të aftë pë armë, luftë, ndërsa nënpjesa e tretë e Rashkës, që përfshinte qendrat e dikurshme të Serbisë mesjetare: Pejë, Deçan, Prizren, Gjakovë, Bihor, Vasojeviq, Prishtinë, Gjilan, Vuçitërn, i kishte 27.000 turq, 19.700 serbë të fesë lindore (ortodokse) dhe 3.390 serbë të fesë perëndimore (katolike) të aftë për armë. Siç shihet, sipas këtij raporti, në tërë këtë territor që përmendëm më sipër nuk kishte asnjë shqiptar[71] gjë e cila nuk i përgjigjet aspak të vërtetës. Andaj, parashtrohet pyetja se për ç’arsye nuk përmendën shqiptarët në këtë raport, kur dihet e siç kemi thënë, ata i popullonin ato vise në pjesë të madhe edhe më parë. Mendojmë se një gjë e tillë ndodhi në radhë të parë për arsye se ata identifikoheshin me turqit. Saktësinë e këtij mendimi e provon autori i raportit në fialë, Toma Kovaçeviq, në një raport të shkruar gjithsejt pas disa muajsh. Fjala është për raportin topografiko-statistikor, të cilin e hartoi Toma Kovaçeviq në shtator të po a.v., ku jipen shënime e të dhëna krejtësisht tjera rreth përbërjes së popullsisë së këtyre nahijeve të pjesës veriore që zumë ngojë në krahasim me ato të raportit të lartpërmendur. Kështu, në këtë raport, duke folur mbi popullsinë e nënpjesës së Aleksincit, po ky, Toma Kovaçeviq, pohon se nahija e Leskovcit i kishte gjithsejt 320 fshatra, ndërsa prej tyre 180 ishin shqiptare; ndërsa nahija e Prokuples i kishte 70 fshatra serbe e 120 fshatra shqiptare. Ndërkaq, është interesant të theksohet edhe fakti se po në këtë raport, kur bëhet fjalë mbi njerëzit e aftë për luftë, përsëri identifikohen shqiptarët me turqit. Kështu b.f. ai pohon se në pjesën e Aleksincit ishin 9.000 turq e 38.000 serbë të aftë për luftë. Ndërsa në Pirot ishin 1.300 turq e 1.200 serbë të aftë për luftë. Pra shihet sheshazi se prapa shumë turqve në rajonet e lartpërmendura fshehen gjithsesi shumë shqiptarë. Poashtu edhe në shumë vende të tjera, në të cilat përmenden vetëm turqit, kuptohet krahas serbëve, fshehen gjithashtu shumë shqiptarë. Më në fund, autori konstaton se shënimet apo të dhënat janë marrë nga Janaq Profiroviqi, nëpunës zyrtar i Nishit, i cili e kishte shkelur disa herë Pashallëkun e Nishit në bazë të fleturdhëresës së organeve të pushtetit, por të dhënat, vërehej, i kishte dhënë edhe në bazë të konsultimit të deftereve turke.[72] Saktësinë e mendimit se prapa turqve edhe të disa territoreve të tjera fshehen shumë shqiptarë, përveç atyre që i thamë me lart, e vërteton edhe një dokument tjetër, autor i të cilit është princi i Serbisë. Në këtë dokument shqiptarët përmenden si banorë të Krushevcit, me rastin e masave që duheshin marrë kundër tyre.[73]

Tani duhet nxjerrë në pah edhe fakti se propaganda politike serbe në viset e pjesës veriore që e zumë ngojë më lart, të Rashkës në radhë të parë, të cilat ishin të banuara në pjesë të madhe nga shqiptarët, nuk mundi apo nuk deshti të tërhiqte për bashkëpunim asnjë shqiptar. Këtë më së miri e dëshmon fakti se të gjithë agjentët e këtyre territoreve qenë sllavë apo serbë. Mendojmë se pengesë kryesore, të mos themi e vetme, për një gjë të tillë ishte politika të cilën e ndiqte Serbia atëherë ndaj shqiptarve në përgjithsi, e të këtyre anëve në veçanti. Nga ana tjetër, mu ky fakt kishte bërë që Serbia, kohë pas kohe, mos ta kishte të qartë situatën në këto vise dhe të mos ishte e sigurtë në qëndrimin e popullsisë së tyre, të Kosovës në rend të parë.[74]

Ndërkaq, derisa Serbia në vitin 1849 ndërmjetësoi në pajtimin e Malit të Zi me Mirditën, Mali i Zi në njëfarë dore, në vitin 1850 1851, ndërmjetëson në përforcimin dhe thellimin e marrëdhënjeve dhe të lidhjeve midis Serbisë e Mirditës. Kështu, Mark Prokleshi, një burr i ri nga familja trashëgimtare e krerëve të Mirditës, pas disa muajsh qëndrimi në Mal të Zi dhe në ca vende të tjera, në nëntor të vitit 1851 shkon në Beograd, duke patur me vete edhe një letër të vlladikës së Malit të Zi Petrit II Petroviq Njegosh, që atëherë më nuk ish¬te në mesin e të gjallëve. Mark Prokleshin 23-25 vjeçar të Mirditës, i cili ishte nisur te gjenerali Kniqanin, Franjo Zahu e dërgon te Garashanini. Është interesant të konstatohet fakti se ai iu kishte dukur Garashaninit si njeri i rëndomtë, por edhe spiun i mundshën i ndokujt. Për këtë arsye, Garashanini kishte rekomanduar që ndaj tij të kenë kujdes të veçantë dhe vigjilencë të duhur. Ndërkaq, kur e kishin pyetur se a kishte diç të propozonte apo të kërkonte, Mark Prokleshi ishte përgjegjur se ishte në gjendje që Serbisë t’ia vente në disponim në çdo kohë gjer në 2.000 ushtarë. Kjo ka qenë njëkohësisht esenca e bisedës së Mark Prokleshit me burrat shtetëror të Serbisë në Beograd. Përndryshe, ai atëherë e kishte vizituar edhe princin e Serbisë Aleksandër Karagjorgjeviqin.[75]

S’do mend se edhe ky është fakt në veti, i cili poashtu hedh dritë për atë se sa e urrenin shqiptarët pushtetin otoman, në radhë të parë, por edhe për atë se sa ata ishin në gjendje edhe në fillim të viteve ‘50 të shekullit XIX të bashkëpunonin me shtetet dhe popujt e tjerë ballkanikë e sidomos me Serbinë e Malin e Zi. Shi për këtë, politikanët serbë me të drejtë venin në dukje dhe mendonin se ishte lehtë t’i ngritnin shqiptarët kundër turqve mirëpo në të njëjtën kohë qeveria serbe mendonte se më nuk ishte koha për ndërmarrje ushtarake kundër Perandorisë Otomane. Andaj në vitet 1850-1851 bie pro¬paganda politike e Serbisë, e bashkë me të fillojnë të pësojnë edhe ato kontakte e lidhje shqiptaro-serbe, që nuk ishin aq të organizuara.[76]

Megjithatë, sipas ca të dhënave kryesisht nga literatura e vjetër, lidhjet shqiptaro-serbe si dhe propaganda e Serbisë në viset përreth saj dhe në Shqipë¬rinë Veriore, u muar vesh në përmasat që i përmendëm më lart, as pas viteve 1850-1851 nuk u ndërprenë plotësisht. Ato vazhduan të mbaheshin edhe më tej përmes kanaleve dhe individve të futur në ato lidhje që moti, duke vazhduar kështu gjer në rënjen e Ilija Garashaninit nga pushteti në mars të vitit 1853. Mirëpo, lidhjet apo kontaktet shqiptaro-serbe gjatë këtyre viteve (1851-1853) u mbajtën vetëm sa për t’i mos i ndërprerë krejtësisht.[77] U veprua kështu meqë Serbia synonte t’i përtërinte ato në një moment eventualisht të volitshëm e me qëllim që t’i realizonte pretendimet e saj tanimë të njohura. Pra Serbia, sipas të dhënave të lartpërmendura, nuk i ndërpreu plotësisht lidhjet me shqiptarët as gjatë viteve që përmendëm, kur propaganda politike e Serbisë ishte në rënje të dukshme. Ndërkaq, në burime arkivale që do ta provonin një mendim të këtillë na gjer tani nuk kemi hasur.” Nga e tërë kjo që u tha, del sheshazi fakti se marrëdhënjet shqiptaro-serbe gjatë viteve 1851-1853 po pësonin, të mos themi gati edhe u ndërprenë, për shkak se Serbia nuk tregoi më interesim për to. Ndërkaq, një gjë e tillë po ndodhte në prak të luftës se Krimesë (1853-1856), në rrethana të reja e relativisht më të volitshme ndërkombëtare. Gjatë këtyre viteve situata në relacionin e përmendur vinte dita-ditës duke u keqësuar Rusia, e cila politikën e saj të jashtme e bazonte në parimet e vjetruara diplomatike, ndërhynte gjithkund dhe përpiqej ta siguronte protektoratin e saj, si ndaj të krishterëve ballkanikë, ashtu edhe ndaj Perandorisë Otomane. Politika e zënë ngojë ruse shpuri pa tjetër në ashpërsimin e marrëdhënjeve midis Rusisë dhe Portës e të shteteve evropianoperëndimore, sidomos të Francës e të Anglisë, të cilat i kishin gjithashtu interesat e tyre të caktuara në Perandorinë Otomane dhe synonin ta pengonin Rusinë dhe t’u jepnin fund kërkesave të saj të tepërta. Fuqitë evropiane në fjalë, gjatë ashpërsimit të këtyre marrëdhënjeve, filluan ta pengojnë me të madhe afërimin midis popujve ballkanikë dhe aksionin e tyre të përbashkët. Kësisoji, fuqitë e mëdha europiane filluan ta luajnë rolin e penguesit të vërtetë të luftës çlirimtare të popujve të Ballkanit, rol ky jo i lakmueshëm historik që gjer atëherë po e luante kryesisht Perandoria Otomane.” Madje, pati edhe raste kërcënimi të atyre shteteve ndaj popujve e shteteve ballkanike, nëse do të tentonin të ndërmerrnin aksion kundër Perandorisë Otomane. Qëllimi i shteteve të Europës Perëndimore ishte ruajtja e statu-quos në Ballkan, ndërsa qëndrim kërcënues ndaj Serbisë mbajti Austria.”[78]

Mirëpo, tërë asaj që u tha lidhur me pengesat që po i dilnin luftës çlirimtare të popujve ballkanikë, duhet t’ia shtojmë faktin, i cili ndoshta është akoma më themelor, se as marrëdhënjet midis shteteve dhe popujve ballkanikë nuk qenë të mira apo të volitshme për aksion të përbashkët kundër Perandorisë Otomane.[79] Një gjë e tillë po ngjante atëherë edhe për shkak të problemeve të tyre të brendshme, por akoma më shumë për shkak të pretendimeve territoriale të shteteve ballkanike. Kështu b.f. prej shtatorit të vitit 1852 filluan të keqësohen marrëdhënjet midis Serbisë e Malit të Zi, gjë kjo e cila doli në shesh me rastin e shtruarjes së çështjes së martesës të princit malazez me të bijen e princit të Serbisë. Për arsye të tyre të ndryshme, kundër asaj martese qenë konzulli freng, Garashanini, Porta dhe personalisht princi i Serbisë. Por këto marrëdhënje u keqësuan edhe më tepër nga fundi i vitit 1852, me rastin e fillimit të luftës malazezo-turke, me ç’rast Serbia nuk pranoi të hynte në luftë kundër turqve. Vitin e ardhshëm marrëdhënjet serbo-malazeze u acaruan edhe më shumë, meqë atëherë sunduesi malazez lidhi marrëveshje me ish princat e Serbisë, Milloshin e Mihajlin, kundër princit serb në pushtet, Aleksandrit. Nga ana tjetër, princi serb u angazhua për rrëzimin e princit malazez nga froni. Më në fund, duhet thënë se gjatë viteve 1852-1853 Mali i Zi gjendej edhe më tutje nën ndikimin e fuqishëm të Rusisë, ndërsa Serbia ishte duke i bërë rezistencë ndërhyrjes ruse.[80] Në vitin 1852 shenja keqësimi të marrëdhënjeve shfaqen edhe midis Serbisë dhe kroatëve, si pasojë e individualitetit të theksuar dhe ekskluzivitetit të tyre. Më konkretisht, keqësimi i marrëdhënjeve në fjalë del në dritë me rastin e shkruarjes së gazetës kroate mbi atë se gjoja serbët qenkan degë e kroatëve.[81]

Poashtu duhet thënë se edhe gjendja në Serbi ishte mjaft e turbullt. Atëbotë, në Serbi vërtet mbretëronin marrëdhënje të këqia. Kështu, përveç të tjerave, në nëntor të vitit 1852 shpërtheu konflikti midis princit dhe të Këshillit Ministror dhe marrëdhënjet u ashpërsuan më tepër se kurdoherë më parë[82] Ndërkaq, në prak të luftës së Krimesë, marrëdhënjet midis Serbisë dhe Rusisë u ashpërsuan akoma më shumë, meqë ndërhyrja e pandërprerë e „patronit të hekurt" (Rusisë) filloi të shndërrohet në „dhunë”. Rusia, që nga gjysma e dytë e vitit 1852 insistoi në dëbimin e disa personaliteteve shtetërore serbe nga pushteti, për arsye se ato synonin të ndiqnin politikë të pavarur edhe ndaj saj. Por, Rusia u angazhua sidomos në rrëzimin e Ilija Garashaninit, i cili qe figurë qendrore e politikës së jashtme të Serbisë. Më në fund, për shkak të insistimit energjik dhe kërcënimit të Rusisë, Serbia gjunjëzohet dhe ia plotson kërkesën Rusisë. Kësisoji, Serbia atëherë, midis të tjerave, ndodhej midis dy zjarreve. Që Rusia vërtetë pat shkuar shumë larg me ndërhyrjen e saj në punët e brendshme të Serbisë, e provon edhe fakti se ajo kishte reaguar shumë rreptë kundër hapjes së punëtorisë artilerike dhe të shkollës se oficerëve në Serbi (1851), sepse Serbia, sipas Rusisë, nuk ishte kurrfarë fuqie dhe duhej të mbështetej plotësisht në të.[83].

Marrëdhënjet shqiptaro-malazeze gjatë viteve ‘40 e ‘50 të shekullit XIX kaluan nëpër disa faza, por vijimisht mosmarrëveshjet dhe grindjet për kullosa dhe tokë buke qenë dukuri e përhershme. Ndërkaq, mosmarrëveshjet në fjalë u kanosen kohë pas kohe të shndërrohen në konflikte dhe lufta kufitare. Një konflikt i tillë ndodhi në vitin 1843 gjoja për shkak të sulmit të 1.000 shqiptarëve kundër një fshati malazez. Atëbotë u zhvillua një përleshje jo e vogël shqiptaro-malazeze, me ç’rast, sipas të dhënave jo aq të sigurta e objektive, sulmuesit u zbrapsën me humbje.[84]

Lidhur me konfliktet shqiptaro-malazeze të asaj kohe, një gjë është më e sigurtë, e ajo qëndron në faktin se këto konflikte ndodhin në radhë të parë për shkak të sulmeve malazeze. Kështu b.f. një konflikt i tillë shpërtheu me rastin e sulmit dhe të pushtimit të Shpuzës dhe Podgoricës nga ana e Malit të Zi, në fund të vitit 1843 e në fillim të vitit 1844. Me atë rast, filloi gati një betejë e vërtetë pranë Shkodrës. Kuptohet, sikurse edhe në shumë raste të tjera. sulmi në fjalë llogaritej nga ana e Malit të Zi si sulm kundër territorit turk.[85] Në vitin 1843 ishin ashpërsuar edhe marrëdhënjet malazezo-turke rreth Lesendrës dhe Vraninës, ishuj në Liqenin e Shkodrës, që ia kishte bashkuar territorit të tij qeveritar administrativ Osman Pasha në shtator të a.v., dhe me të ua kishte mbyllur rrugën malazezve për të dalë në këto vende të Liqenit të Shkodrës. Si duket, akti në fjalë i pashait turk ishte ndërmarrë me qëllim që të pengohej gjuajtja e lirë e peshkut në Liqenin e Shkodrës nga ana malazeze, andaj malazezët e reklamuan një gjë të tillë në të gjitha anët. Vlladika i Malit të Zi kishte bërë çmos që rreth kësaj çështjeje t’i interesonte dhe tërhiqte që të ndërhyjnë Rusia dhe Austria. Për këtë shkak, në fillim të vitit 1844, në Shkodër ishte tubuar një komision. Mirëpo, as komisioni në fjalë e as intervenimi i pandërprerë i Rusisë te Porta, në favor të Malit të Zi, që zgjati gjer në vitin 1846, nuk i ndihmuan aspak Malit të Zi. Ndërkaq, çështja e Lesendrës dhe e Vraninës ishte interesante edhe për arsye se përmes saj është zhvilluar në njëfarë dore edhe konflikti midis Malit të Zi dhe shqiptarëve të këtyre viseve. Saktësinë e këtij pohimi e provon, përveç të tjerave, edhe një lutje e vlladikës së Malit të Zi drejtuar Osman Pashës (me origjinë serbe ose malazeze) në vitin 1843. Vlladika, duke kërkuar mbështetje në sentimentalitetin e tij kombëtar dhe edhe duke ditur gjithsesi se shqiptarët vazhdimisht po luftonin kundër Perandorisë Otomane, i lutej pashait në fjalë që të mos i ndëgjonte shqiptarët që po i nxitnin, sipas tij, sepse ata „ishin popull krejtësisht tjetër".[86] Viti 1847 poashtu nuk kalon pa konflikte midis Malit të Zi dhe të territoreve kufitare që gjendeshin nën sundimin otoman. Kështu, moraçianët dhe uskokët, por edhe malazezët, në nëntor të vitit 1847 i sulmojnë territoret „turke” përreth, me pretekst se po ua kthenin borxhin lidhur me sulmin e papritur turk. Për këtë arsye, për shkak të sulmit të befasishëm malazez, nëpunësit turq të territoreve kufitare, e sidomos ata të Hercegovinës, u gjendën para një sulmi të ri malazez. Madje, dihej se sulmuesit gëzonin mbrojtjen e vlladikës së Malit të Zi. Lidhur me konfliktet që zumë ngojë është interesant qëndrimi i provuar i vlladikës, i shprehur me këto fjalë: „Pasi turqit e kanë shkelur fjalën dhe tradhëtisht i kanë sulmuar, edhe ata (malazezët-S.B.) tani le të shkatërrojnë dhe le të vrasin ku të munden në Turqi".[87] Pra, del sheshazi se vlladika i Malit të Zi, me pretekst se turqit kishin sulmuar të parët e befas, lejon dhe arësyeton sulmin malazez në tokat e Perandorisë Otomane duke mos bërë dallim midis turqve dhe muslimanëve të kombësive a popujve të tjerë. Në këto rrethana, sulmit të Malit të Zi iu ekspozuan edhe shqiptarët, ndonëse më se njëherë kishin treguar gatishmëri për të bashkëpunuar me të.

Do theksuar akoma më qartë faktin se konfliktet shqiptaro-malazeze në vitet ‘40 të shekullit XIX ndodhnin në një pjesë të madhe mu për shkak të pretendimeve territoriale të Malit të Zi ndaj viseve përreth tij, e posaçërisht ndaj tokave të banuara kryesisht nga shqiptarët. Synimet territoriale të Malit të Zi në kuptimin dhe drejtimin e sipërpërmendur i ka nxjerrë thuajse haptazi në pah personalisht vlladika i Malit të Zi, gjatë një bisede të zhvilluar në vitin 1848 me Matija Banin, i cili kishte ardhur në Cetinë me qëllim që të vendoste lidhje dhe të pregatiste marrëveshje midis Serbisë e Malit të Zi për luftën eventuale që mund të ndërmirrej kundër turqve. Vlladika atëherë i arsyetoi sulmet e malazezëve kundër teritoreve fqinje „turke" me rrethanat jetësore të malazezve, madje një gjë të tillë e vente në pah duke thënë se një gjë e tillë do të ndodhte edhe me tutje e gjer sa t’i shtinte në dorë disa territore të Kosovës, të cilat gjatë mesjetës gjendeshin nën sundimin serb. Kësisoji vlladika i arsyetonte synimet e veta pushtuese, përkrye të së drejtës historike dhe traditës mesjetare serbe.[88]

Në fund të vitit 1852, thuajse në kohën e ashpërsimit me të madh të ma- rrëdhënjeve ruso-turke, në prak të luftës së Krimesë, fillon konflikti malazezo-turk. Në fakt lufta po fillonte për shkak të sulmit të Malit të Zi kundër Zhablakut dhe pushtimit të fortesës së tij. Thuajse që në momentet e para të fillimit të këtij konflikti, gazetat jepnin lajme mbi faktin dhe bindjen se malazezët do të shpartalloheshin. Ato, midis të tjerave, shkruanin se Perandoria Otomane kishte vendosur që në fillim të konfliktit të dërgonte forca të mëdha për t’i dënuar dhe nënshtruar plotësisht malazezët. Sipas ca të dhënave, që në fillim të konfliktit, për një aksion të tillë ishte caktuar Ymer Pasha në krye të 34.000 ushtarëve, ndërsa atëherë as në Serbi nuk dyshonin për përfundimin e shpejtë të konfliktit në dëm të Malit të Zi, dhe mendohej se atë mund ta shpëtonte vetëm intervenimi i fuqive të mëdha, e sidomos i Rusisë, e cila poashtu po pregatitej për luftë kundër të njëjtës Perandori. Rusia edhe më parë, siç kemi thënë, kishte intervenuar te Porta në të mirë të Malit të Zi por gatishmëri edhe më të madhe shprehu atëherë kur po ndodhej në prak të luftës me Portën. Pasi shtien në dorë fortesën e përmendur, malazezët vazhdojnë marshimin në drejtim të Zhablakut dhe atje i zbrapsin forcat lokale turke. Mirëpo, pas këtyre sukseseve të para malazeze, fillon të depërtojë në ato anë me sukses ushtria turke, kështu që Mali i Zi së shpejti u gjend në situatë të vështirë, para një sulmi të pandalshëm turk. Ndërkaq, depërtimin e furishëm të ushtrisë në fjalë dhe represaljet e saj ndaj popullsisë malazeze, i frenon dhe ndal intervenimi i fuqive të mëdha, e sidomos ai i Austrisë dhe i Rusisë. Qeveria austriake intervenon gjithashtu energjikisht te Porta në të mirë të Malit të Zi, ndonëse një gjë të tillë nuk e pritnin fuqitë europianoperëndimore. Për ç’arsye pra intervenoi Austria? Ajo intervenoi në radhë të parë për arsye se, pak para fillimit të këtij konflikti Porta ia kishte refuzuar asaj kërkesën për dorëzimin e revolucionarëve dhe të arratisurve hungarezë. Kështu, ajo tani donte t’ia kthente Perandorisë Otomane borxhin dhe të dilte me një fitore diplomatikë në një kohë relativisht të përshtatshme të konstelaionit të caktuar të forcave ndërkombëtare. Por, Austria e ndërmori këtë hap edhe nga frika se mos po fillonin trazira akoma më të mëdha dhe mos po shpërthente edhe revolucioni i vërtetë, ndërsa një gjë e tillë, sipas Austrisë, mund të ndodhte sikur të vazhdonte edhe më tej lufta dhe operacionet turke në Mal të Zi. Për këto arsye, Austria, në janar të vitit 1853, e dërgoi në Stamboll gjeneral Lajningenin, me mision të jashtëzakonshëm dhe me kërkesë energjike që Porta ta tërhiqte sa më parë ushtrinë e dërguar kundër Malit të Zi. Franca dhe Anglia, për arsye të veta të caktuara, ndonëse qenë të befasuara nga hapi diplomatik austriak, e përkrahën kërkesën e Austrisë. Në këtë mënyrë, Mali i Zi shpëtoi nga katastrofa në saje të intervenimit të fuqive të mëdha. Përndryshe Mali i Zi edhe e kishte filluar luftën, duke shpresuar se në të do të hynte edhe Serbia dhe do të fillonin kryengritjet popullore në çdo anë të Perandorisë Otomane, kështu që llogariste se do t’i shfrytëzonte ato rrethana për t’i realizuar ca nga synimet dhe pretendimet territoriale edhe ndaj tokave shqiptare.[89]

Lidhur me luftën malazezo-turke që zumë ngojë dhe kohën e zhvillimit të saj, me interes të veçantë e jo të vogël, janë edhe marrëdhënjet midis shqiptarëve dhe Malit të Zi, përveç të tjerave, edhe për faktin se në të morën pjesë edhe disa shqiptarë. Në të vërtetë, do vënë në pah fakti se gjatë viteve 1852 - 1854 ngjanë edhe ca konflikte midis Malit të Zi dhe shqiptarëve dhe u zhvilluan edhe luftime të vërteta me humbje nga të dy anët. Mendojmë se shkaqet kryesore të mosmarrëveshjeve dhe konflikteve shqiptaro-malazeze të asaj kohe i thamë më lart, por tani duhet theksuar se qarqet sunduese malazeze, duke shfrytëzuar pozitën e vështirë ekonomike të masave të gjëra të Malit të Zi, vazhdonin t’i nxisnin ato kundër popullsisë shqiptare muslimane. Pra, qarqet malazeze në fjalë vazhduan edhe më tutje të nxisin fanatizmin fetar ortodoks kundër fqinjve shqiptarë muslimanë, ndonëse këta të fundit nuk po e ndërprenin luftën kundër Perandorisë Otomane dhe po jepnin prova të gatishmërisë për të bashkëpunuar edhe me malazeztë. Kryesisht në këto rre¬thana u ndërmorën sulmet e malazezve kundër territoreve të banuara pothuaj krejtësisht nga shqiptarët, siç ishin Shestani, Zhablaku dhe Shpuza. Kuptohet se as pushteti otoman nuk lë gjë pa ndërmarrë me qëllim që ta nxisë fanatizmin musliman shqiptar kundër atij ortodoks malazez, natyrisht, përsëri, duke shfrytëzuar fanatizmin e qarqeve të caktuara shoqërore malazeze dhe sulmet e Malit të Zi në tokat shqiptare, si dhe mosmarrëveshjet e gjeratëhershme ma¬lazezo-shqiptare dhe pretendimet territoriale të Malit të Zi ndaj tokave të ba¬nuara nga shqiptarët. Mirëpo, mund të themi lirisht, se propaganda otomane pati sukses fare të pjesërishëm dhe mjaft të kufizuar, kështu që në luftën malazezo-turke të vitit 1852-1853 morën pjesë dhe luftuan kundër malazezve forca fare të kufizuara shqiptare. Atëbotë shqiptarët u angazhuan kryesisht për t’i mbrojtur tokat e tyre.[90]

Ndërkaq, situata e krijuar asikohe në marrë¬dhënjet midis Perandorisë Otomane, shqiptarëve dhe Malit të Zi, vërtet ishte e komplikuar dhe jo aq e thjeshtë sa mund të duket në shiqimin e parë e të sipërfaqshëm të ca fakteve. Kështu, tërë asaj që u tha më lart duhet shtuar edhe disa momente të marrëdhënjeve midis Perandorisë Otomane dhe shqip¬tarëve pas shuarjes së kryengritjes së madhe fshatare të Shqipërisë Jugore të vitit 1847. Porta, pothuajse menjëherë pas shuarjes së saj, filloi t’ua bëjë disa koncesione qarqeve të caktuara shoqërore shqiptare. Ajo veproi kështu nga frika se mos po lidheshin shqiptarët me Serbinë, Malin e Zi apo Greqinë në luftën eventuale që mund të shpërthente. Por, një gjë të tillë e bënte edhe nga frika e kryengritjes së përgjithshme shqiptare dhe me qëllim që t’i shmangeshin asaj. Për këto arsye, Porta, që në vitin 1849, ia dha Bibë Dodës titullin pashë dhe të drejtën që t’i udhëhiqte në luftë 10.000 luftëtarë të ushtrisë jo të rregullt. Pastaj, për komandantë të ushtrisë jo të rregullt i pranoi edhe ca feudalë të tjerë shqiptarë, të cilëve u garantoi tituj dhe dhurata. Mandej, në fillim të viteve ‘50 të shekullit XIX, i liroi nga burgu e internimi disa nga udhë¬heqësit e kryengritjes shqiptare të vitit 1847. Koncesionet e Portës ndaj pak krenëve shqiptarë, e sidomos ndaj feudalëve shqiptarë, mosmarrëveshjet e mëparshme malazezo-shqiptare si dhe pretendimet territoriale të Malit të Zi ndaj tokave shqiptare ndikuan, kush më shumë e kush më pak, në pjesëmarrjen e disa feudalëve, krerëve dhe udhëheqësve të kryengritjes së lartpërmendur shqiptare në luftën malazezo-turke të vitit 1852-1853, kundër Malit të Zi. Kështu, në këtë luftë morën pjesë, përveç të tjerëve, edhe Zenel Gjoleka dhe Bibë Doda. Mirëpo, pjesëmarrja e disa individëve shqiptarë në luftën në fjalë nuk ishte vendimtare në ashpërsimin apo keqësimin e marrëdhënjeve mala¬zezo-shqiptare. Këtë e themi, në radhë të parë, në bazë të faktit se shumë shqiptarë, në fakt shumica dërmuese e tyre, refuzuan t’i shërbenin Perandorisë Otomane e të luftonin kundër malazezve. U muar vesh se mosmarrëveshjet kufitare, të vogla e me karakter kryesisht ekonomik e social, midis malazezve e shqiptarëve, nuk pushuan as gjatë luftës së Krimesë e as pas saj. Ndërkaq, pretendimet territoriale të Malit të Zi ndaj territoreve shqiptare dhe sulmet e çetave malazeze me karakter plaqkitës, nuk u ndërprenë as gjer në fund të kësaj periudhe për të cilën e kemi fjalën.[91]

Lufta e Krimesë filloi midis Rusisë dhe Perandorisë Otomane, me rastin e hyrjes së forcave ruse në Vllahi e Moldavi, në fillim të gjysmës së dytë të vitit 1853. Së shpejti lufta përfshiu edhe shtetet e Europës Perëndimore, Francën, Anglinë e më vonë edhe Mbretërinë e Sardenjës, të cilat i shkuan në ndihmë Perandorisë Otomane. Kështu, brenda një koht, të shkurtër, Rusia u gjend para një situate të vështirë, andaj u angazhua me të madhe që t’i fuste në luftë edhe popujt e krishterë ballkanikë. Për këtë arësye ajo e zbuti qëndrimin e saj edhe ndaj Serbisë. Kështu b.f. Fontoni, duke dëshiruar ta tërhiqte Serbinë pas Rusisë e në luftë kundër turqve, i bëri thirrje Serbisë që të merrte pjesë në këtë luftë si „aleate" e vjetër dhe e përhershme e Rusisë. Mirëpo, Serbia, duke mos dashur të sakrifikojë asgjë, meqë edhe gjendej në situatë jo të lakmueshme, i përgjigjet se nuk ishte në gjendje të merrte pjesë, nuk ishte e pregatitur për luftë, dhe se po i kërcënohej Austria. Por, Serbinë nuk mundën ta tërheqin në luftë në anën e tyre as fuqitë perëndimore, e as Perandoria Otomane. Pra, për shkak të rrethanave jo të volitshme, e sidomos për arsye se nuk ishte e pregatitur për luftë, Serbia gjatë luftës së Krimesë mbeti asnjanëse.[92]

Ndërkaq, qëllimet dhe synimet e Serbisë mbetën po ato që kishin qenë dhe ishin manifestuar edhe më parë, sepse Serbia në fakt edhe më tutje qëndroi në bazat dhe parimet e „Naçertanijes" dhe shprehu dëshirë që të zgjërohej territorialisht. Por, për t’i realizuar këto qëllime, nuk kishte forca që do të mund t’i angazhonte konkretisht në aksion. Për këto arsye, Serbia në vitin 1854 pregatiti një kërkesë me shkrim dhe u deklarua për zgjerimin e saj territorial, me ç’rast mendonte se Portës do t’i mjaftonte garantimi i shtimit të taksave përpjestimisht me zgjerimin e saj territorial. Pra, në Serbi dominonte mendimi se ajo duhej të bashkëpunonte edhe më tutje me Perandorinë Otomane, me një fjalë Serbia nuk kishte hequr dorë nga rruga e njohur paradoksale e regjimit të kushtetutmbrojtësve[93]

Marrëdhënjet ndërballkanike i komplikonin akoma më shumë rivalitetet që po shfaqeshin midis Serbisë e Greqisë, lidhur me synimet e tyre territoriale, të cilat e përjashtonin njera- tjetrën. Kështu b.f. gjersa patriotët serbë në vitin 1856, më tepër se asnjëherë më parë, i kishin drejtuar sytë kah Mezia e epërme (Serbia e vjetër), Novi Pazari, Bosnja, Hercegovina dhe kah dalja në bregdetin e Adriatikut, Greqia përpiqej ta përtërinte Perandorinë bizantine. Me një fjalë, ishte puna për tendencat megalomane të këtyre shteteve ballkanike, të cilat me aspiratat e tyre ekskluzive ndaj njera-tjetrës e bënin të pamundshëm bashkëpunimin kundër Perandorisë Otomane. Por, sipas një mendimi, serbët e vlerësojnë situatën dhe presin rrethana të volitshme e nuk sakrifikojnë gjë në çfarëdo momentesh, pa qenë të sigurtë në fitore. Andaj, duke mos qenë të sigurtë, ata nuk i përgjigjen ftesës për t’u futur në luftë kundër turqve, e as Manifestit Perandorak Rus të 20 tetorit të vitit 1853.[94] Ndërkaq, prej shqiptarëve dhe krerëve shqiptarë, në luftën e Krimesë ishte nisur për të marrë pjesë në anën e turqve kreu trashëgimtar i Mirditës Bibë Doda, por as ai nuk mori pjesë. Bibë Doda ishte kthyer së shpejti në Mirditë, për shkak të mosmarrëveshjes që kishte pasur me Ymer Pashën. Përkundrazi pati shqiptarë të krishterë nga Shqipëria Jugore, që morën pjesë në luftë kundër turqëve, duke iu përgjegjur thirrjes së Rusisë drejtuar popuive të krishterë të Ballkanit.[95]

Më në fund, lidhur me qëndrimin e shqiptarëve në tërësi ndaj luftës së Krimesë, duhet thënë edhe diçka, e sidomos lidhur me thirrjen dhe kërkesën e Portës që u ishte drejtuar atyre. Duke lënë me një anë rastin e Bibë Dodës, që e vumë në pah më lart, mund të themi pa fije ngurrimi se Perandoria Otomane ishte munduar më kot t’i përfitonte shqiptarët për t’i futur në luftë kundër Rusisë. Është gjithashtu për t’u theksuar edhe fakti se edhe anglezët bënë përpjekje të kota për t’i përfituar shqiptarët për luftën në fjalë. Shqiptarët i refuzuan edhe anglezët, ndonëse ata u ofruan dhe garantuan rroga të majme. Anglezët në të njëjtën kohë, duke i çmuar dhe duke i konsideruar shqiptarët si trima dhe luftëtarë të rrallë, mblodhën mercenarë nga radhët e jevgëve dhe të krishterëve të tjerë ballkanikë (joshqiptarë) dhe i veshën me kostume kombëtare shqiptare me qëllim që t’i dërgonin në luftën e Krimesë kundër rusëve. Ky shembull tregon pa mëdyshje se sa dëshirë të madhe patën anglezët t’i regrutonin shqiptarët në njësitë e tyre mercenare ushtarake, si dhe faktin se sa shumë ishin të çmuar shqiptarët si ushtarë shembullorë dhe trima edhe prej rusve, e edhe prej evropianëve në përgjithësi. Ata ishin në tërësi të tillë në sytë e europianëve, sepse i takonin një „populli ushtarak”.Përveç të tjerëve, shqiptarët u përpoqën t’i përfitojnë për luftë në anën e tyre edhe organet e pushtetit otoman të Manastirit, në bazë të urdhëresës së Ymer Pashës. Por shqiptarët, sikurse edhe më parë, edhe tani refuzuan t’u shërbenin turqve. Marrë në tërësi, shqiptarët, gjatë luftës së Krimesë, nuk pranuan t’i shërbenin askujt.” Mirëpo, tërë asaj që u tha lidhur me qëndrimin e shqiptarëve ndaj luftës së Krimesë duhet shtuar edhe faktin se shqiptarët në këtë luftë u gjenden edhe midis synimeve dhe ndërmarrjeve konkrete pushtuese të shteteve ballkanike, në radhë të parë të Greqisë dhe Malit të Zi. Shtetet e zëna ngojë në kohën e kësaj lufte ndërmorën edhe hapa konkretë për t’i realizuar qëllimet e tyre pushtuese ndaj territoreve shqiptare, apo të banuara kryesisht nga këta. Kështu, Mali i Zi, përveç të tjerave, përpiqet ta shfrytëzojë situatën dhe të zgjerohet në drejtim të Hercegovinës dhe Shqipërisë. Mirëpo, këtë përpjekje, për arsye të caktuara, e pengojnë edhe Austria e Franca. Në këtë drejtim, Greqia shkon akoma më larg. Ajo, meqë u pengua të hynte në luftë të haptë kundër Portës, filloi të pregatiste dhe të dërgonte andartë (vullnetarë) ushtarakë dhe oficerë në Thesali dhe Epir. Pastaj, në fillim të vitit 1854, grekët ndërmorën edhe masa konkrete që, midis të tjerave, edhe disa territore të Shqipërisë Jugore t’ia bashkojnë Gregisë.[96]

Ndërkaq, çetat andarte pësojnë disfatë qysh më parë nga feudalët shqiptarë të Thesalisë e të Artës. Pastaj mbi Greqinë bënë presion edhe Anglia e Franca, të cilat dëshironin ta qetësonin këtë për arësyet që i përmendëm më lart. Me këtë qëllim ato dërguan flotat e tyre dhe e morën Pireun. Kësisoji, fuqitë evropiane perëndimore bënin çmos për të mbajtur qetësinë në Ballkan dhe për ta ruajtur status-quon në të, gjer sa të mos përfundonte lufta e Krimesë. Atëbotë, ato i qetësonin edhe shqiptarët, duke ua përkujtuar edhe qëllimet pushtuese të shteteve fqinje ballkanike ndaj territoreve të tyre. Me qëllim që ta ruajë status-quon, Franca ndërmori hapa e dhe për t’i pajtuar princin malazez Danillo dhe Bibë Dodën, ndërsa konsulli frëng, në vitin 1854, ndërmjetësoi midis kryengritësve shkodranë dhe pushtetit otoman. Austria poashtu, u përpoq ta shfrytëzonte luftën e Krimesë për qëllimet e saj të caktuara. Kështu, ajo bëri presion mbi Porten duke kërkuar që limani i Durrësit të shpallet i lirë dhe të ktheheshin jezuitët në Shkodër. Austria, madje që në fillim të luftës së Krimesë, përkrye demonstrimit detar, të cilin e bëri para pellgut të Bunës, e detyroi Portën që ta hapte një seminar jezuit etj.[97]

Me qëllim që të japim një pasgyrë sa më të qartë e më të gjithanshme mbi pozitën, qëndrimin dhe synimet e shqiptarëve të të gjitha territoreve që i popullonin këta gjatë luftës së Krimesë, këtu poshtë po i përmendim edhe disa të dhëna rreth shqiptarëve të Pashallëkut të Manastirit. Pashallëku në fjalë, sipas burimeve frënge, ishte mjaft i madh dhe përfshinte Maqedoninë Jugperëndimore, një pjesë të madhe të Shqipërisë, gjer në Durrës, dhe Thesalinë. Gjendja në të, sipas këtyre burimeve, ishte më se e vështirë, e rëndë dhe e mjerueshme. Shpërdorimet e ndryshme, ryshfeti i paparë, korrupcioni i hatashëm, dhuna, pasiguria dhe aktiviteti i gjërë e në çdo hap i kaçakëve, ishin dukuri të përditshme. Për shpërdorime të llojllojshme, dhunë, plaqkitje të tmerrshme e të ngjashme, krahas me organet e pushtetit otoman, shquheshin edhe çetat e bandave greke dhe kleri grek. Mirëpo, është me interes të veçantë ta vëmë në pah edhe faktin se gjatë vitit 1856 Vlladika grek i Dibrës nuk gu¬xoi të shkonte në selinë e vet (në Dibër) për shkak të frikës nga shqiptarët, të cilët edhe ndaj tij ishin zotërues të vërtetë. Një gjë e tillë po ngjante, gjithsesi për arsye se shqiptarët ishin shumë të vendosur dhe aktivë në luftën e tyre çlirimtare. Këtë e dëshmon edhe fakti se shqiptarët e Dibrës edhe një vit më parë (1855) jo vetëm që nuk iu kishin përkulur Hysni Pashës, por përkundrazi Salë Markja e kishte shprehur mjaft qartë vendosmërinë e dibranëve kundër tij.[98]

Duke përfunduar mendojmë se lidhur me marrëdhënjet midis shqiptarëve dhe të popujve e shteteve të tjera ballkanike, si dhe të marrëdhënjeve ballkanike në përgjithësi gjatë luftës së Krimesë mund të pranohet mendimi që lufta e Krimesë, si ngjarje më e madhe ndërkombëtare, që ndodhi në fillim të gjysmës së dytë të shekullit XIX, nuk u shfrytëzua nga popujt e nënshtruar ballkanikë për t’u çliruar nga Perandoria Otomane, në radhë të parë për shkak të mosmarrëveshjeve midis shteteve ballkanike dhe të pretendimeve të tyre të mëdha territoriale ndaj territoreve të popujve ende të paçliruar. Kështu, qëndrimi dhe angazhimi i fuqive të mëdha evropiane për ta ruajtur status-quonë, nuk ishte kryesori e vendimtari. Andaj në një situatë të tillë e parashihnin më kot shpartallimin e Perandorisë Otomane dhe personalitete të njohura politike serbe siç ishte I. Garashanini.[99] Në fakt, popujt ballkanikë, shqiptarët sidomos, të cilët akoma gjendeshin nën sundimin otoman, gjatë kohës së luftës së Krimesë u ndodhën midis dy zjarreve, midis fuqive të mëdha, dhe pretendimeve territoriale të shteteve të vogla ballkanike me aspirata të mëdha.

Na e merr mendja se është me interes jo të vogël që në fund t’i themi edhe disa fjalë lidhur me marrëdhënjet shqiptaro-serbe në territorin e Kosovës, rreth mesit të shek. XIX. Siç e kemi thënë edhe më lart, masat e gjera popullore të të dy palëve (shqiptarëve dhe serbëve) ishin të interesuara për bashkëpunim kundër të njëjtit robërues—Perandorisë Otomane, gjë kjo e cila është manifestuar disa herë. Megjithatë, duhet vënë në pah edhe qëndrimi i popullsisë shqip¬tare të Kosovës, e cila e përbënte shumicën më të madhe të popullsisë së krahinës së përmendur ndaj popullsisë serbe të asaj krahine. Disa të dhëna lidhur me këtë çështje na i ka lënë në kujtimet e veta Nikolla Popoviqi nga Graçanica. Familja e Nikollës, kah mesi i shekullit XIX, kishte në Graçanicë, në saje të shërbimit shpirtëror në kishën ortodokse serbe, disa prona jo të vogla. Ajo jetoi plotësisht e qetë e pa kurrfarë frike midis shqiptarëve. Në Kosovë, sipas kujtimeve në fjalë, nuk ishte ndëgjuar as nuk kishte ndodhur ndonjë rast vjedhjeje. Gjendja kishte ndryshuar në këtë pikëpamje vetëm pas ardhjes së çerkezëve në Kosovë. Ndërkaq, thuhet në këto kujtime, serbëve mund t’u shkaktonin dëme pushtetbartësit otomanë, vlladikët fanariotë grekë dhe feudalët shqiptarë. Por, këta të fundit edhe e mbronin kishen ortodokse serbe.Marrë në tërësi, sipas kujtimeve që zumë ngojë, marrëdhënjet midis shqip¬tarëve dhe serbëve në Kosovë kah mesi i shekullit XIX, ashtu sikurse kishte ndodhur edhe më parë, e edhe gjer në luftërat serbo-turke të viteve 1876-1878, kanë qenë të mira.[100] U muar vesh se këtu e kemi fjalën në radhë të parë për qëndrimin e mirë të shqiptarëve ndaj popullsisë serbe, pikërisht për atë se ata e përbënin shumicën e madhe të popullsisë së Kosovës. Përndryshe, mbi qëndrimin e mirë të shqiptarëve ndaj popullsisë serbe të Kosovës gjatë asaj kohe, kemi edhe të dhëna të tjera të pamohueshme.[101]

Të konkludojmë, Lëvizja, të themi shekullore çlirimtare shqiptare, e cila që nga vitet ‘30 të shekullit XIX po pësonte ndryshim cilësor duke u ngritur në shkallën e një lëvizjeje të vërtetë kombëtare dhe, duke mos qenë e ngarkuar me traditë shtetërore mesjetare, e cila do ta cënonte integritetin territo¬rial të shteteve apo popujve të tjerë ballkanikë, gjatë tërë kësaj periudhe të rëndësishme historike (1839-1856) të popujve të Ballkanit, dha prova të pamohuara të dëshirës dhe të gatishmërisë që të bashkëpunojë me vendet dhe popujt fqinj në bazë të bashkëpunimit dhe të ndihmës së sinqertë fqinjësore reciproke dhe pa pretendime territoriale e qëllime pushtuese. Mirëpo dora e zgjatur e shqiptarëve për bashkëpunim vërtet të sinqertë fqinjësor e në baza të barazisë, nuk u shtrëngua dhe nuk hasi në mirëkuptim të shteteve ballkanike, të Serbisë, Malit të Zi dhe të Greqisë. Një gjë e tillë ndodhi për shkak se shtetet borgjeze ballkanike në fjalë, të ngarkuara edhe nga tradita shtetërore mesjetare, patën pretendime territoriale pushtuese ndaj trollit shqiptar.

Ndërkaq, masat e gjera popullore të popujve të ndryshëm (të shqiptarëve, serbëve, malazezve) edhe gjatë kësaj periudhe dhanë prova të gatishmërisë që të bashkëpunojnë në luftën e tyre çlirimtare e kundër robëruesit të përbashkët. Por ato për shkaqe objektive dhe të pengesave që po ua nxirrnin shtetet e reja borgjeze ballkanike, mundën ta shprehin gatishmërinë për bashkëpunim dhe të bashkëpunojnë vetëm në një masë të kufizuar. Njëherësh, mund të themi se lëvizja kombëtare shqiptare gjatë tërë kësaj etape të lindjes dhe zhvillimit të saj, nuk pati asnjë mik e përkrahës as nga ana e shteveve të mëdha evropiane.

Lëvizja kombëtare shqiptare, kësisoji, vërtet po e qante rrugën tejet të vështirë e përplot pengesa, gati të pakalueshme, vetëm përkrye forcave të saja të brendshme, luftaraksisë dhe vendosmërisë së shqiptarëve që të qëndrojnë e luftojnë trimërisht për idenë e tyre kombëtare. Atëbotë shqiptarët, ndonëse në rrethana shumë të vështira të brendëshme e të jashtme, qëndruan burrërisht pranë idesë së tyre kombëtare dhe, në luftën e tyre çlirimtare autonomiste, luftuan me vendosmëri të rrallë për realizimin e saj, ide kjo, e cila ishte duke u përhapur edhe në masat e gjera. Më në fund, mund të themi se periudha e zënë ngojë qe për shqiptarët fillim dhe përforcim i etapës së parë të lëvizjes së tyre kombëtare, e cila do të marrë hov akoma më të madh në vitet ‘60 e ‘70 të shekullit XIX - kur ajo kalon në një shkallë edhe më të lartë të zhvillimit të saj. Po mund të themi me të drejtë edhe se shqiptarët gjatë kësaj periudhe përkrye të luftës së tyre të pakompromis kundër osmanlinjve dhe të gatishmërisë që të bashkëpunojnë me të gjithë popujt ballkanikë, i shkruan disa nga faqet e arta të historisë së tyre plot lufta e përpjekje të jashtëzakonshme.




  1. Mbi kryengritjet e viteve '30 të shekullit XIX më gjërësisht shih Zija Shkodra, Shqipnia në kohën e Tanzimatit, Tiranë 1959, 26-28; Historia e Shqipërisë I, Tiranë 1959, 489-490; Dr Skender Rizaj Albanija u XVIII I prvim decenijama XIX veka; në Iz istorije Albanaca, Beograd 1969, 99-100; mbi masivitetin e kryengritjeve të sipërpërmendura si dhe mbi burimet dhe literaturën lidhur me to shih Vladimir Stojančević, Severna Albanija pod turskom vlašću 1830-tih godina, Istoriski časopis SAN, VII, 1957, 126-139 e tutje.
  2. „Shqiptarët e rrethinës së Beratit, duke u përpjekur që ta fitojnë autonominë e disa rretheve të Shqipërisë së Mesme, në vitin 1835 luftuan kundër ushtrive të Portës pa kursyer asgjë" krh. Vladimir Stojančević, Problemi saradnje balkanskih naroda u nacionalnooslobodilačkim pokretima u Turskoj u prvoj polovini XIX veka, JIb, 4, Beograd 1959, 58.
  3. Krh. Fra Lovro Mihačević, Crtice iz albaneške povijesti, Sarajevo 1912,116; Hiistoria e Shqipërisë I, v. p., 490, Zija Shkodra, v. p., 32; Dr. Skender Rizaj, p. p.101;Prizreni ishte ngritur në kryengritje edhe më parë (1836), mbi të dhe mbi ndërmarrjen e Terhalali Mahmut Pashës kundër Prizrenit kryengritës në vitin 1836, krh.Petar Kostić,Crkveni život pravoslavnih Srba u Prizrenu i njegovoj okolini u XIX veku, Beograd 1928, 13, sipas: Dr. Hasan Kaleshi, Dr. Hans-Jürgen Kornrumpf, Prizrenski vilajet, separat nga numri jubilar i „Përparimit", 1967, 75.
  4. Më gjerë. Dr. A. Griesebact h, Reise durch Rumelien und nach Brussa im Jahre 1839 II, Göttingen 1841, 230 e tutje; Stojan Novaković, Balkanska pitanja i manje istorijsko-političkce beleške o Balkanskom poluostrvu 1886-1905, Beograd 1906, 108-109; Hivzi Pasha ishte me origjinë shqiptare dhe në vitet 1830-1831 pranoi të bashkëpunonte me Mustafa Pashë Bushatin, por pastaj e tradhëtoi atë në betejen pothuaj vendimtare që ishte zhvilluar pranë fshatit Babune, më 21 prill 1831. Hivzi Pasha, në saje të një vepre të këtillë dhe të shërbimeve që i bëri Portës, mbeti edhe për disa vite qeveritar trashëgimtar në Shkup, mbi këto krh. Historia e Shqipërisë I, v. p., 454.; pastaj shih edhe: Mihail Gavrilović, Miloš Obrenović III (1827-1835), Beograd 1912, 358; Bartolomeo Kunibert, Srpskt ustanak i prva vladavina Miloša Obrenovića, Beograd 1901, 299, sipas:Vladimir Stojančević, Južnoslovenski narodi u Osmanskom Cartsvu od Jedrenskog mira 1829. do Pariskog kongresa 1856. godine, Beograd 1971, 59 vër. 122; mbi tradhëtinë e Hivzi Pashës ndaj Mustafa Pashë Bushatit krh. Danilo Vulović, Knjaževska kancelarija. Nahija Požeška (1815-1839), Beograd 1953, 345,sipas: V. Stojančević v. p.,60 vër. 127.
  5. Mbi këtë dhe literaturën rreth kësaj çështjeje shih Kristo Frashëri, Fillimet e lëvizjes kombëtare shqiptare, Konferenca e Parë e Studimeve Albanologjike, Tiranë 1965, 587.
  6. Krh. Tih R.Ðorđević, Arhivska gradja za naselja u Srbiji u vreme prve vlade kneza Miloša, Srpski etnografski zbornik, XXXVII, Beograd 1926, 331; I njejti, Iz Srbije kneza Miloša, Stanovništvo - Naseija, Beograd 1924, 134, 136, 164 169; I njejti, Arnauti u Srbiji za vlade kneza Miloša (1815-1839), Arhiv za arbanasku starinu, jezik i etnologiju, knj. I, sv. 1-2, Beograd 1924, 197-198, 201; Novine Srpske, br. 27, 1834, 105; Mih. Gavrilović, Miloš Obrenoavić II, Beograd 1909, 507; mbi veprimtarinë serioze të Milosh Obrenoviqit në dlirjen e „turqve" nga Serbia etj. shih edhe Jovan Ristić, Spoljašnji odnošaji Srbije novijega vremena, II (1860-1868), Beograd 1887, 284-289; pastaj Grgur Jakšić,Drag. Stranjaković, Srbija od 1813. do 1858., Beograd p.v., 49-52; mbi gjendjen shumë të vështirë të popullsisë muslimane në tërësi gjatë sundimit të Milloshit dhe pas tij, si dhe për shpërnguljen e kësaj popullsie pa ndërprerë nga Serbia krh. Jovan Mi1ičević, Istorija predaje turskih gradova u Srbiji srpskoj vladi 1867. godine, në: Oslobodjenje gradova u Srbiji od Turaka 1862-1867. godine SAN, Beograd 1970, 244-246.
  7. Krh. Mih.Gavrilović,v. p. III, 346; M. Petrović, Finansije i ustanove obnovljene Srbije do 1842 I, Beograd 1901, 290; J o v a n H a d ž i V a s i l j e v i ć, Arbanaska liga. Arnautska kongra, Beograd 1909, II; Vladimir Stojančević, Problemi saradnje balkanskih naroda, po aty; T. P. Vukanović, Arbanaški ustanci 1826-1832. godine, Vranjski glasnik Narodnog muzeja. knj. V, 1969, 48, 65.
  8. Krh. Dr. Petar I. Popović, Crna Gora u doba Petra I i Petra II, Beograd, 1951,. 139-142, 157, 162, 164 165; V. J.Vučković, Arbanaško-južnoslovenski odnosi. Politički odnosi Arbanasa i Južnih Slovena; Enciklopedija Jugoslavije I, Zagreb 1955, 156; atëbotë shqiptarët ishin armiqësuar shumë me turqit dhe nuk kishin pretendime territoriale ndaj Malit të Zi, andaj ata në vitet '30 të shekullit XIX dhanë prova të pamohueshme të dëshirës për bashkëpunim dhe bashkëpunuan edhe konkretisht me malazeztë, krh. Vladimir Stojančević, Severna Albanija pod turskom vlašću, 124-125;Mih.Gavrilović, v. p. III, 360; Drag.Pav1ović, Pokreti u Bosni i Albaniji protiv reforama Mahmuda II, Beograd 1913, 63, 64; Peter Petrović Njegoš. Pisma, I (1830-1837), Cjelokupna djela, knj. VII, Beograd 1951, 129, 145, 538, 539; Vladimir Stojančević, Problemi saradnje balkanskih naroda, (po aty), mbi përpjekjet për bashkëpunim midis shqiptarëve dhe malazezve në vitet '30 të shekullit XIX shih i njëjti, Zajedničke političke radnje balkanskih naroda u 19. i 20. veku na obaranju Turske Carevine, Istorijski časopis, XVI-XVII (1966-1967), 1970, 263.
  9. Më gjërësisht. Turski dokumenti za makedonskata istorija 1827-1839, knj. V, Institat za nacionalna istorija, Skopje 1958, 143-147; M. Sertoĝ1u, Resimli Osmanli tarihi ansiklopedisi, Istanbul 1958, 119; Edouard Engelhardt, La Turquie e la Tanzimat, ou histoire des reformes dans l'Empire ottoman depuis 1826 jusqu 'a nos jours I, Paris 1882, 35-37; Ami Bue, Die europäische Türkei II, Wien 1889, 127-129;Reşat Kaynar, Mustafa Reşit Paşa ve Tanzimat, Ankara 1954; të dhëna akoma më të gjëra rreth synimeve të Tanzimatit dhe mbi rrethanat shoqërore e politike për zbatimin e parimeve të këtyre reformave, ka te: M. A.Ubicini, Letres sur la Turquie ou tableau, religieu, politique, administrativ, militaire commercial, etc., de l'Empire ottoman, depuis le Katti-cherif de Gul-Khane (1839), I—II, 1853, , 1854; pastaj.
  10. Më gjerë, Zija Shkodra, v. p., 33-34; Vladimir Stojančević, Politilka Srbije prema Albaniji t srpsko-arbanaške veze prijateljstva od 1845-1874. godine, Matica srpska, sv. 49. 1968. 6; pastaj Joseph Mü11er Albanien, Rumelien und die österreichisch-montenegriesche Gränze, Prag 1844, 41; Historia e Shqipëris II, v. p., 46-47; Dr. Skender Rizaj,v. p., 210; se me reformat në fjalë nuk u prek esenca e reedit feudal krh. Branislav Nede1jković, Istortja baštinske svojine u Novoj Srbiji od kraja 18. veka do 1931; Beograd 1936, 228.
  11. Mbi burimet dhe literaturën lidhur me kryengritjen e përmendur shih Dr. Hasan Kaleshi, Dr. Hans-Jiirgen Kornrumpf, p. p., 76; mbi kryengritjen e viteve 1840-1841 rid Bosnje, Hercegovinë, Bullgarinë Perëndimore, në Pashallëkun e Nishit dhe Shgipë- rinë Perëndimore krh. V. J. VuCkovic, po aty; kryengritjet e ndryshme rid Perandorinë Uto- mane. rid fillim të viteve '40 të shek. XLX shpërthenin për shkak. të „politikës se verbët centralists ekziston gëmoti m.endimi", krh. E d. Engelhard t, La Turquie e la Tan..zmat, ou hisaoire des reformes, dans l'Empire ottoman depuis 1826 jusqu 'a nos jours II, Paris 1884, 245.
  12. „Sipes raportit të titullarit të nahijes se Aleksincit, i cili është dërguar më 18 shkurt të `,itlt 1841, që ato ditë „Arnautët" erdhën gjer rid Zapllanë dhe i thirren serbët që to ngriten kundër dispozitave të reja në Tt2rgi dhe pagesës se taksave. Pashai i Nishit u drej- tohet serbëve (me kërkesë) që t'i largojnë arnautët rid fjalë kanë genë nja 3.000 pënldr7 - she edhe ai do të vepronte nga Nishi. Serbët i dërgojnë njerzit e tyre te titullari i Aleksincit për ta pyetur se ç'duhej të bënin. Pastaj, serbët ia dhanë perandorit (sulltanit S. B.) muavarin, me të cilin pollonin se ata :shin raid dhe se kundër tij me ,kurrë nuk do të ngri- teshin, krh. Dr. Jovan Hadzi Vasiljevi 6, Srpski narod i turske reforme (1852-1862), Brastvo, knj. XV, Beograd 1921, 173 vër. 111; I njejti, luzna Stara Srbija II Pre§evska oblast, Beograd 1913, 401 405; në vitet '40 të shekullit XIX të gjithë popujt e Ballkanit u gjenden nën presionin e fortë të politikës centralizuese dhe otoman;Tese të Portës, gjë kjo e cila i shtyri ata të vendosin kontakte dhe ta vazhdojnë bashkëpunir.iin, mbi këtë krh. Viadimir Stojancovi 6, Problerni saradnje balkanskih naroda, 59.
  13. Krh. Historia e Shqipërisë II, v. p., 47;Zija Shkodra , v.p, 36;G.LI Arsh, I.G.Senkević,N.D.Smirnova,v.p,83; Ali Hadri, Nacionalni pokret albanskog naroda od tridesetih godina XIX veka do kraja 1912. në: Iz istorije Albanaca, Beograd 1969, 136-137.
  14. Më gjerë, Historia e Shqipërisë II, v. p., 47-49; Vasa Efendi, E vërteta mbi Shqipërinë dhe shqiptarët, Tiranë 1935,105-107;I. G.Senkević, Albanija v period vostočnogo krizisa, Moskva 1965,31-32;Ismail Qema1i,v.p.,275; reformat tanzimatiste të proklamuara me Hatisherifin e Gylhanes rënduan akoma më shumë mbi shqiptarët, sepse te ata atëherë ishte duke filluar lëvizja e vërtetë kombëtare, krh.Ali Hadri,p.p.,127-128,136;Dr.Skender Rizaj,p.p.,101;atëbotë një rol jo të vogël në lëvizjen kombëtare shqiptare e kishte luajtur Shqipëria Veriore, e cila shekuj me radhë e kishte ruajtur autonominë e saj dhe tani ishte duke luftuar akoma më me ngulm për ruajtjen e autonomisë se saj, krh.Dimitrije Tucović, Srbija i Arbanija, Beograd 1945, 54-56; Milo Vukčević, Crna Gora i Hercegovina u oči rata 1874-1876, Cetinje 1950, 36; mbi pozitën e atëhershme të shqiptarëve, synimet, luftën dhe të ardhmen e tyre të dhënat mund të gjenden edhe te:V.Dorsa, Sugli albanesi, richerche e pensieri, Napoli 1847.
  15. Më gjerë Sami Frashëri, Shqipëria ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhetë?, Tiranë 1923, 49-50.
  16. Më gjerë, Historia e Shqipërisë II, v. p., 49-55; Kristo Frashëri, Fillimet e lëvizjes kombëtare shqiptare, p. p., 586; Ligor Mille, Mbi lëvizjen nacionalçlirimtare shqiptare gjatë sundimit turk, Studime historike 1, Tiranë 1965, 101, 104; Ali Hadri,p.p.,133;mbi Naum Veqilharxhin pjesëmarrjen e tij në revolucionin e Rumanisë në vitin 1821 si dhe mbi idetë e tij përparimtare shih V. Papacostea La participation de l'ecrivain albanais Vechi1hardji a 1a revolution de 1821, Balcania VIII, Bucarest 1945 178-191; Dh. Fu11ani, Naum Veqilharxhi, autor i abetareve të para shqipe, „Letërsia e jonë", 12, Tiranë 1952, 45-47, Musli Islami, Naum Veqilharxhi, Rilindja, Prishtinë 1970; botimin e ri të qarkores së Naum Veqilharxhit e kanë përgatitur në shqipet dhe bullgarishtet Petraq Pepo (historian shqiptar) dhe S. Maslev (historian bullgar) në: Istoričeski pregled, 3, Sofija 1960, 113-122 dhe Buletin i Universitetit Shtetëror të Tiranës, seria Shkencat shoqërore, 2, 1961, 196-210.
  17. Më gjerë, Historia e Shqipërisë II, v. p., 55-56; Historia e letërsisë shqipe II,Universiteti Shtetëror i Tiranës, 1960, 48, 50, 58-64, 72-114; Hstoria e letërsisë shqipe I—II, Prishtinë 1968, 294-340; mbi V.Dorsën dhe idetë e tij shih veprën e përmendur në vërejtjen Nr.14.
  18. Më gjerë Ligor Mile, Rreth karakterit të kryengritjeve të viteve 1830-1877, Konferenca e parë e Studimeve Albaaologjike, Tiranë 1965, 577-578; Historia e Shqipërisë II, v. p.,57-58.
  19. I njëjti, Rreth Iëvizjes kryengritëse shqiptare në çerekun e dytë të shek. XIX, e sidomos rreth kryengritjes së Kosovës së vitit 1844, Studime historike, 2, Tiranë 1966, 107; Historia e Shqipërisë II, v. p., 58.
  20. Krh. V11adimir Stojančević, Lidhjet miqësore shqiptaro-serbe në shekullin e XIX, Përparimi", 3-4, 1956, 201.
  21. Krh. Sanki Petrburgskie vjedomosti, 13. XI. dhe 19. XI. 1843, ndërsa më gjerësisht mbi të dhe mbi literaturën e burimet lidhur me të shih Ligor Mile, Rreth lëvizjes kryengritëse shqiptare në çerekun e dytë të shek. XIX, 108-109; në vitin 1843 Porta e shfrytëzoi rastin e mosmarrëveshjes midis Hivzi Pashës, qeveritarit trashëgimtar të Shkupit dhe vëllezërve të tij, me qëllim që t'i jipte fund një familjeje trashëgimtare feudale shqiptare në administratën e saj; pra Porta e ndërmori këtë hap si duket në fund të vitit 1843 duke e thelluar edho më tej otomanizimin e administratës së saj, gjë kjo e cila gjithsesi kishte shkaktuar pakënaqësi ndër shqiptarët, e sidomos në rrethet e caktuara shoqrore të tyre, mbi këto krh. Stojan Novaković, Balkanska pitanja, 113; ndërkaq sipas një mendimi tjetër, Hivzi Pasha paska qëndruar si pashë trashëgimtar e qeveritar në Shkup gjer në vitin 1845, krh. Gliša Elezović, Turski spomenici u Skoplju, Glasnik Skopskog Naučnog Društva, . knj. VII—VIII, Odeljenje društvenih nauka, 3-4, 1930, 186.
  22. Krh. Zija Shkodra,v.p.,39; Historia e Shqipërisë II, v. p. 58-59.
  23. Krh. Th. Ippen, Contribution a l'histoire de Turquie au XIX-e siecle et particulierement de 1'Albanie, Albania, 4, Bruxelles 1902, 130, Ligor Mile,p.p., 113-114, 118, 119; Z i j a Shkodra. v. p., 39-40.
  24. Krh. Ligor Mile, p. p., 115.
  25. Krh. Arhiv Srbije (më tutje AS), Ministarstvo inostranih dela (mëtutje MID), Vnutreno odeljenje (mëtutje V), II, br. 221, Aleksinac, 10. aprila 1844, Karantin Aleksinački Popčiteljstvu vnutreni dela. Izvestije o pobuni Arnauta.
  26. Krh. AS, MID-V, Aleksinac, 13. aprilla 1844, Raport direktora Dok. Teodorovića Pope- čiteljstvu vnutreni dela.
  27. Mbi burimet arkivale dhe literaturën mbi atë që u tha më sipër shih Ligor Mile,p.p., 119-120; Historia e Shqipërisë II, v. p. 59.
  28. Më gjerë. AS, MID-V, II, br. 221, Beograd, 16. maja 1844, Popečitelj vnutreni dela Ilija Garašanin srpskom knezu; lajmet e zëna ngojë rreth luftimeve midis kryengritësve dhe të ushtrisë së rregullt turke i vërteton edhe një raport i mëvonshëm, krh. AS, MID-V, II, br. 221, Beograd, 13. juna 1844, Ilija Garašanin srpskom knezu.
  29. AS. MID-V, II, br. 221, Beograd, 1. juna 1844, Ilija Garašanin srpskom knezu.
  30. Mbi burimet dhe literaturën lidhur me këtë që u tha më sipër shih Ligor Mile, p.p., 120.
  31. Po aty; mbi internimin e kryengritësve shqiptarë, mbi rrëzimin e disa pashallarëve shqiptarë si dhe mbi masat e tjera të Portës rreth otomanizimit të administratës krh. vërejtjen Nr. 29.
  32. Më gjerë. Ligor Mile,p.p.,120-121
  33. I njëjti, p. p., 121; Historia e Shqipërisë II, v. p., po aty; do vënë në pah edhe ate se ngjarjen e përshkruar Zija Shkodra (v. p., 39) e vë gabimisht në vitin 1840.
  34. Krh. Th. Ippen,p. p., 180; Sankt Peterburgskie vjedomosti, Nr. 136, 18. XI. 1844;Ligor Mile, Rreth karakterit të kryengritjeve,580;I njejti, Rreth lëvizjes kryengritëse, 115-116,121-122.
  35. „Një nga ngjarjet më të mëdha ndër gegët në vitet ‘40 të shekullit të kaluar ka qenë kryengrtia e Dervish carit. Kryengritja ka patur në njëfarë dore karakter të luftës për pavarësinë e Shqipërisë", krh. Dr. Drag Stranjaković, Srbija i Arbanija u XIX veku, PO in Srp. knj. gl., br. 8, NS, LII, Beograd 1937, 5-6; ndërkaq tani, përkundër këtyre fakteve të pamohueshme që i përmendëm rreth kryengritjes në fjalë, ka autorë që pohojnë dhe përpiqen të argumentojnë se kryengritja shqiptare e zënë ngojë, në pjesë të madhe qe e drejtuar kundër populisisë së krishterë sllave, mbi këtë krh.Vladimir Stojančević, Južnoslovenski narodi, 172, 229-231 etj
  36. Historia e Shqipërisë II, v. p., po aty; Zija Shkodra, v. p., 40; mbi kryengritjen shqiptare të vitit 1845, e cila përfshiu territore relativisht të gjera në një pjesë të Kosovës, mbi angazhimin e forcave të mëdha ushtarake turke nën kryesinë e serasqerit të Rumelisë Mehmet Reshit Pashës dhe të Ymer Pashës, mbi koncentrimin e forcave të mëdha ushtarake turke në Prizren e Pejë dhe masat e tjera të Portës kundër kryengritjes së re shqiptare të një pjese të Kosovës, Dibrës, dhe Tetovës, V1adimir Stojančevićv.p., 205, 231.
  37. Më gjerë, Zija Shkodra, v. p., 41; Historia e Shqipërisë II, v. p., 59—60.
  38. Arkivi i kishës së Letnicës, Breve cenno gli esiliati criptoccatolici della Parochia di Zarnagora e Nominamente Dei Villagji Stublla, Binci, Tarzai e Vernakola, Nell Anno 1843-1846; dorëshkrimi ka dalë nga dora e shqiptarit Nikollë Mazreku; Sadullah Brestovci, Lëvizja kombëtare shqiptare në kazanë e Gilanit, Rilindja Nr. 4394, 24.VI.1971, 16; Lidhur me ndjekjen e kriptokatolikëve shqiptarë të Karadakut të Gilanit ka shkruar edhe A. Urošević, Gornja Morava i Izmornik, Naselja i poreklo stanovništva, SKA, SEZ, LI, knj. 28, Beograd 1935, 112, mirëpo ngjarjen në fjalë ai e vë në vitet 1846-1849; gjerë në fillim të vitit 1846 nga rrethina e Gilanit janë internuar 41 familje me 114 persona, gra e fëmijë, krh. Vladimir Stojančević, v. p., 386 vër. 52, sipas ca të dhëna të tjera, nga territori në fjalë janë internuar në Brusë 184 persona nga 25 familje dhe janë mbajtur në internim 4 vjet. Gjatë asaj kohe kanë vdekur 109 persona, kurse atyre që janë kthyer u është pranuar feja katolike; mbi këto etj. krh. J. G. von Hahn, Reise von Belgrad nach Salonik, Wien 1861, 83, sipas Vladimir Stojančević, v. p., 387, vër. 54.
  39. Më gjerë Državni arhiv u Zadru (më tutje DAZ), Akta presidialia, Conv. Politische Notizen X/2, Aus der Türkei, br. 160, 29.XI.1845, Izveštaj Balarina iz Skadra, sipas: Vladimir Stojančević, Politika Srbije prema Albaniji, 9; ndjekja e kriptokatolikëve të kazasë së Gilanit, që ndodhi në vitin 1845, nuk vonoi e u shëndrrua në aferë të vërtetë në të cilën ndërhynë autoritetet e larta kishtare katolike nga Shkupi, Lezha etj. si dhe përfaqësitë cvropiane, mbi këtë krh. Vladimir Stojančević, Južnoslovenski narodi, 386 vër. 50.
  40. Krh. AS, MID-V, 2, Kruševac, 29. dc. 1845, Izveštaj ok. načelnika o događajima u okolnim turskim zemljama; AS. MID-V, I, 232, Beograd, 12. februara 1846, Ilija Garašanin, popečitelj vnutreni dela, srpskom knezu; AS, MID-V, I, 232, Beograd, 4. marta 1846, Isti istom.
  41. Më gjërs. Zija Shkodra,v. p., 41-46; Historia e Shqipërisë II, v. p. 60-64; me qëllim që ta shuaj kryengritjen në Çameri në vitin 1847, Mehmet Reshit Pasha, sipas një mendimi, përdori edhe kreun e Mirditës Bibë Dodën, krh. Fra Lovro Mihačević, v. p., 117; sipas burimeve austriake pas vrasjes së Abdi Pashës, qeveritarit të Matit, nga shqiptarët, në fund të vitit 1847 Perandoria Otomane angazhoi forca akoma më të mëdha kundër shqiptarëve të panënshtruar dhe kryengritës. Atëbotë ishte caktuar të shkonte në Shqipëri Darinhor Pasha në krye të 30.000 ushtarëve. Pushteti otoman atëherë kishte ndërmend ta bënte regjistri¬min e popullsisë, me qëllim që të siguronte nizamë dhe ta shtinte në dorë kryengritësin e njohur Gjoleka, krh. Vladimir Stojančević, Politika Srbije prema Albaniji, 10.
  42. Zija Shkodra, v. p., 41; Shkodra është çuar në kryengritje për t'i dëbuar jezuitët, sepse ata tentuan ta hapin shkollën me ndihmën e Austrisë dhe të valiut të Shkodrës. Kryengritja përfshiu muslimanët dhe një pjesë të mirë të katolikëve, të cilët ishin të pakënaqur, për shkak se priftërinjtë e huaj kishin marrë hov dhe ishin armë e Austrisë. Mendojmë se kjo flet qartë mbi bashkëpunimin midis muslimanëve e katolikëve. në luftë kundër klerit të jashtëm (joshqiptar) dhe ndikimit të tij, si dhe mbi përhapjen e idesë kombëtare, krh. Era Lovro Mihačević,v.p.,poa ty; një aferë me përfaqësuesit e jezuitëve kishte ndodhur qysh në vitin 1845, prandaj për këtë arësye organet e pushtetit edhe e kishin ndjekur popullsinë katolike, të Shkodrës dhe të Malësisë, krh. Vladimir Stojančević,p.p.,9
  43. Më gjerë, Zija Shkodra, v. p., 44-45 47-48; është për t'u konstatuar edhe fakti se një fshatar i rëndomtë shqiptar, në vitin 1837, me rastin kur e kishte vizituar udhëpërshkruesi i njohur freng Ami Bue fshatin Dule, midis të tjerave, mysafirit të vet i kishte thënë se ata nuk ishin turq, por shqiptarë, pa marrë parasysh se ishin muslimanë, krh. M. K r s a n i q i, Dulje-naselje u Prizrenskom Podgoru, Glasnik EI SAN, knj. II—III (1953-1954), 1957, 361; ndërkaq kryengritësit shqiptarë në vitin 1847 nuk luftonin për interesat personale e lokale, por për të gjithë Shqipërinë, më gjerësisht me këtë shih Ligor Mile, Rreth karakterit të kryengritieve, 579-580; „Në anën tjetër të Gadishullit të Ballkanit, lëvizja e medhe e shqiptarëve të Matit dhe rrethinës së tij në vitin 1847 sigurisht është pasojë e rrethanave plotësisht të reja në marrëdhënjet shqiptaro-turke", krh Vladimir Stojančević, Problemi saradnje balkanskih naroda, 59.
  44. Krh. AS, MID-V, II, 221, Aleksinac, 24. aprila 1844, Raport direktora Dok. Teodorovića Popečiteljstvu vnutreni dela; Mbi angazhimin e shqiptarëve të Krushevcit për t'i ndihmuar Mus¬tafa Pashë Bushatit etj. krh. Mih Gavrilović v.p. III, 339; T. P.Vukanovićp.p.,40 - 41
  45. AS, MID-V, II, 221, Supovac, 8 aprila 1844, Sastanak supovački karantinu aleksinačkom; AS, MID-V, II, 221, Kruševac, 9. aprila 1844, Načelničestvo okruga Ministarstvu spoljnih poslova; AS, MID-V, II, 221. Aleksinac, 10. aprila 1844, Raport Teodorovića Popečitelistvu vnutreni dela; AS, MID-V, II, 221, Koznik, 9. aprila 1844, Načalnik sreza Načalničestvu okružija Kruševac, na granici podporučnik Vasilije Cukić; AS, MID-V, II, 221, Vukanba, 7. aprila 1844, Načalnik sreza bugar-moravskog Ilija Pavić Načalničestvu okruga kruševačkog; AS, MID-V, II, 221, Aleksinac, 9-10. aprila 1844, Načalničestvo okruga, podpolkovnik Vučković, Ministarstvu spolnih poslova; AS MID-V, II, 221, Kruševac 13. aprilla 1844, Izvestije Načalničestva okružija kruševaćkog opoćiteljstvu vnutreni dela; do vën në pah edhe fakti se nën të njejtin numër (II, 22) ekziston një numër akoma më i madh i raporteve të tjera, të cilat poashtu e provojnë mendimin e lartëshprehur.
  46. Krh. Jovan M.Miličević, Obrenovićevske zavere na početku ustavobraniteljskog režima 1842-1843. godine. Istorijski glasnik, 3-4, 1956, 64-76; AS, Fond Ilije Garašanina (mëtutje F IG), br. 86, Beograd, septembar-decembar 1843, Ilija Garašanin Avramu Petronijeviću i Tomi Vučić-Perišiću; AS, F IG, br. 116, Beograd, 10/22. februara 1844, Memoar Praviteljstva srpskog u vezi predloga austrijskog i engleskog o srpsko-poljskim odnosima o novorn stanju u Srbiji i o držanju Rusije prema događajima u Srbiji; AS, F IG br. 1403, 1863, Atanasije Nikolić izlažući kratku istoriju Srbije Dr. Drag. Stranjaković Srbija pijemont Južnih Slovena 1842-1853, Beograd 1932, 7; I njëjti, Srbija od 1834. do 1858, godine, Beograd 1937, 48-56; G. Jakšić, Drag. Stranjaković, Srbija od 1813. do 1858, Beograd p. v., 96-99; 101-103:Jovan Miličević, Petrovska skupština 1848 godine. Srbija na početku revolucije 1848!49, Istoriski glasnik, 1-2, 1959, 58; Dr. Jovan Mi1ičević, Istorija predaje turskih gradova, zb. Oslobođenje gradova u Srbiji od Turaka 1862-1867, SAN, Odeljenje društvenih nauka, Beograd 1970, 246-247.
  47. Krh. Dr. Drag. Stranjaković, „Načertanije" Ilije Garašanina, Glasnik Istoriskog društva u Novom Sadu, IV, 1931, 392-418; I njejti, Jugoslovenski nacionalni i državni program kneževine Srbije iz 1844. godine, Separat iz Glasnika Istoriskog društva u Novom Sadu, Sremski Karlovci 1931,17-29 (mbi shqiptarët sidomos në faqet 21 e 28); I njejti, Kako je postalo Garašninovo „Načertanije" SKA, Spomenik XCI, 1939, 65-70; G.Jakšić, Drag. Stranjaković, v. p., 100, 103-104; Dr. Vasa Čubrilović, Istorija političke misli u Srbiji XIX veka, Beograd 1958, 158-161; AS, F IG, br. 123, Predlog Zahov o državnoj politici Srbije 1844. godine; nga ky propozim shihet ngjashmëria dhe ndikimi i këtij propozimi të Zahut në „Naçertanijen" e Ilija Garashaninit (lidhur me karakterin e dokumentit në fjalë shih edhe: Milorad Ekmečić, Spoljni faktor u procesu sazrijevanja balkanskih revolucija 1849-1878. godine. JIĆ, 3, 1964, 4-5;Vladimir Dedijer, Sarajevo 1914, Beograd 1966, 82--83.
  48. Më gjërë. Dr. Vasa Čubrilović,v. p., 166-227; Dr. Drag. Stranjaković,Kako je postalo Garašaninovo „Načertanije", 75-76, 77-78, 84-86, 87-88; I njejti, Srbija od 1834,56-57, 57-59; G. Jakšić, Drag. Stranjaković; v. p., 104-107; pastaj krh. Vladimir Stojančević, Politika Srbije prema Albaniji; Milorad Ekmečić, p. p., 5-6; Vladimir Ćorović, Istorija Jugoslavije, Beograd 1933, 479-430; Vlladimir Stojançeviq, Lidhjet miqsore, 202-203; Dr. Dimitrije — Dimo Vujov i ć, Ujedinjenje Crne Gore i Srbije, Istorijski institut Narodne Republike Crne Gore, Titograd 1962, 23-24; V.J. Vučković, Knez Milos i osnovna politička misao sadržana u Garašaninovu „Načertaniju", Jugoslovenska revija za međunarodno pravo I, Beograd 1957, 35-44; P. Henh, Prince Adam Czartoryski and the Sout Slavs, Polish review, 8/2, 1963, 78-86; V. Vučković, Nacionalno-revolucionarne akcije Srbije u Vojnoj granici, zbornik Matice srpske, IX, Novi Sad 1954, 4; Muhamed Hadžijahić, Formiranje nacionalnih ideologija u Bosni i Hercegovini u XIX vijeku, JIĆ, 1-2, 1970, 61-62.
  49. “Në këto rrethana të përgjithshme e të veçanta, në të cilat gjendej Perandoria Turke, popujt ballkanikë qenë të detyruar të kërkojnë mbështetje në njeri-tjetrin, por duke u nisur shpeshherë nga qëllime dhe interese të kundërta materiale. Ndërkaq, çështje themelore në kërkimin e rrugëve të reja për kontakte reciproke politike ishte urrejtja ndaj gjendjes së re në Turqi, apo antagonizmi i madh politik e moral midis tyre dhe osmanlinjve si klasë sunduese”, krh. Vladimir Stojančević, Problemi saradnje balkanskih naroda, po aty; pastaj shih edhe: I njejti, Politički pogledi kneza Miloša na problem oslobođenja balkanskih naroda, Istorijski časopis SAN, IX—X, 1959, 345-362; I njejti, Politika Srbije prema Albaniji, 6-7.
  50. Krh. Vladimir Stojančević, Južnoslovenski narodi, 292.
  51. Më gjërës. Dr. Drag. Stranjaković, Politička propaganda Srbije u južnoslovenskim pokrajinama 1844-1858. godine., Glasnik Istorijskog društva u Novom Sadu, IX, Beograd 1936, 3-4; I njejti, Srbija pijemont, 14; G.Jakšić, Drag. Stranjaković, v. p., 107; Dr. Vasa Čubrilović, v. p., 185, 211, 232; Vladimir Ćorović v. p., 481; Milorad Ekmečić, p. p., 15.
  52. „Qysh në vitin 1845 emisarët e fshehtë të Garashaninit ia dolën të vendosin kontakte me personat e besueshëm në Shkodër dhe prej andej të vendosin lidhje edhe me Mirditër.; ndërsa më vonë, vendosin lidhje edhe me fiset malësore”, krh. V Vladimir Stojančević,, Politika Srbije prema Albaniji, 7-8; dikur mendohej se lidhjet e para shqiptaro-serbe janë vënë në vitin 1846; krh. Atanasije Niko1ić Opis radnje po predmetu opšteg sporazumljenja za ustanak i ujedinjenje (1860-1868), Beograd, 20.IV.1876, dorëshkrimi është përpilnar si memorial zyrtar, ndërsa gjëndet në Diplomatski arhiv Državnog sekretarijata inostranih poslova (më tutje DA DSIP), Fond Vojislava Vojinovića; pastaj krh. Dr. Drag. Stranjaković, Srbija i Albanija, 7; I njëjti, Srbija pijemont, 14-15.
  53. Personi në fjalë quhet gabimisht prej shumë autorëve Karlo Krasnik, Gashpar Krasrsik, Joshtar Krasmik etj., kështu si Karlo Krasnik te:Vladimir Stojančević,Politika Srbije prema A1baniji, 8,9,10;I njejti, Problemi saradnje balkanskih naroda,59; Atanasije Nikolić,p.p.si Joshtar Krasnik: Dr.Drag. Stranjaković, Arbanija i Srbija, 7; si Gashpar Krasnik:AS,FIG,br.461,Skadar,10.oktobra 1849,Gašpar Krasnik Iliji Garašaninu, përkthim i letrës së Gaspër Krasniqit; si Krasnik: Dr.Drag.Stranjaković,Politička propaganda,19,23,24;si don Karlo Krasnik nga: Vladimir Stojančević, Južnosloverski narodi, 293; ndërkaq mendojmë se do të duhej, siç e kemi shënuar më sipër, Gaspër Krasniqi, krh. Historia e Shqipërisë II,v.p.91.
  54. Krh. Dr.Drag.Stranjaković, Srbija pijemont, 14; I njëjti, Srbija od 1834, 59; V. J. Vučković, Enciklopedija Jugoslavije I, 156; Vlladimir Stojančević, Lidhjet miqësore, 203; I njëjti, Politika Srbije prema Albaniji, 9.
  55. Krh. Dr.Drag. Stranjaković, Politička propaganda, 4-5;Atanasije Nikolić, p.p.1; M. Ð. Mi1ičević, Iz svojih uspomena, Godišnjica Nikole Ćupića, kni. XVII, 1897, 11; mbi lidhjet e Serbisë me Bosnjen shih Vasa Čubri1ović, Bosanski ustanak 1875- 1878, Beograd 1930, 16.
  56. Mbi burimet arkivale dhe më gjerësisht mbi këtë shih Vladimir Stojančvić, Politika Srbije prema Albaniji, 10.
  57. Krh. V1adan Ðordjević, Crna Gora i Austrija, Beograd 1924, 49-51 Dr. Drag.Stranjaković, Politička propaganda, 6-12; shi atëherë kur filloi revolucioni i frorit të vitit 1848 në Francë, në Beograd u themelua një këshill, i cili kishte për detyrë të kujdesej rreth bashkimit të sllavëve të jugut që gjendeshin nën sundimin otoman dhe austriak. Këshillin në fja1ë konsulli austriak e quan „Klub demokratik pansllavist”. Anëtarët e këtij klubi, në mars të vitit 1848, kishin dalë me detyrë në teren, në krahinat serbo-kroate; njëri nga ata qe edhe Pavle Çavlloviqi, krh. Dr. Drag.Stranjaković, Srbija pijemont, 15, 18-19; ndërsa në mars të a. v, Matija Bani niset për në Cetinë, krh. Dr. Petar I.Popović, Crna Gora u doba Petra I i Petra II, 274-275.
  58. Më gjerë Dr. Drag. Stranjaković, Srbija pijemont, 20-40.
  59. Ndërkaq, siç do ta shohim më hollësisht më posht, nuk qe ashtu, sepse bashkëfisasit sllavë të përkatësisë joserbe kishin filluar bukur shumë të diferencoheshin. Nga ana tjetër, disa nga krahinat e territoreve të lartpërmendura ishin të populluara nga shqiptarët, të cilët kurrësesi nuk mund të vinin në konsiderim të bashkoheshin me Serbinë në bazë të planit që nuk kishte aspak ndryshim esencial nga „Naçertanija".
  60. Krh. Dr. Drag. Stranjaković, Politička propaganda Srbije, 12-16; krh, Vladimir Stojančević, Južnoslovenski narodi, 293;
  61. Mendojm se, siç e thamë, duhet të quhet Dodmase, krh. Historia e Shqipërisë II, v. p. 19.
  62. Lidhur me këtë e më gjerë AS, F IG, br. 461, Skadar, 10, okt. 1849 dok. p.; pastaj Dr. Drag. Stranjaković, Arbanija i Srbija, 7-9; Vladimir Stojančević, Južnoslovenski narodi, pc aty.
  63. Vladan Ðorđević, v. p., 51; Dr. Drag. Stranjaković, Srbija pijemont,17-18; I njejti, Arbanija i Srbija, 8-9; Vladimir Stojančević, Problemi saradnje balkanskih naroda, po aty; I njëjti, Politika Srbije prema Albaniji, 9; me rastin e lajmit që mori nga Matija Beni lidhur me pajtimin që ishte pregatitur nga ana e Serbisë midis Malit të Zi e Mirditës, vlladika i Malit të Zi kishte thënë: „A është e mundur? Edhe sikur Serbia të mos kishte bërë asgjë tjetër për Malin e Zi, malazeztë do të jenë të obliguar për gjithmonë t'i jenë mirnjohës. Mirditorët janë trima dhe me ta shekuj me radhë jemi të gjakosur, thjeshtë thënë po më duket se jam duke ëndërruar se tani e tutje do të jemi miq e shokë", krh. Dr. Petar I. Popović, v. p., 275-276.
  64. Krh. Dr. Drag. Stranjaković, Politička propaganda,19; Vladimir Stojančević, Potitika Srbije prema Albaniji; 10; I njejti, Južnoslovenski narodi, po aty.
  65. Meqë po shihej se kishte ardhur koha e tillë në të cilën ndryshimet e mëdha në Lindje janë të pashmangshme, Serbia patjetër të punojë në zgjerimin e kufinjëve të saj ose do të asgjësohet”, me gjërë Dr. Drag. Stranjaković, v. p., 18, 20.
  66. Krh. AS FIG br.465,1849, dok. P.
  67. „Mos t'i llogarisim „arnautët” të cilët në pjesën më të madhe janë pjesëtarë të fesë “turke” dhe i takojnë më tepër anës kundërshtare”, mbi këtë e më gjerë AS F IG, br. 660, 1850, Odlomak iz jednog referata o Istočnom pitanju.
  68. Në Serbi e dinin fare mirë se shqiptarët nuk e kishin pushuar luftën as në vitin 1850, gjë për të cilën kishin shkruar edhe gazetat, krh. Srbske novine, br. 30, 2. III. 1850, 107 dhe br. 130 18-XI- 1850, 496, cituar sipas: Vladimir Stojančević, Politika Srbije prema Albaniji, po aty.
  69. Më gjerë AS, F IG, br. 644, Beograd, 20. marta 1850, Predloženije Matije Bana.
  70. Të gjitha këto vende apo, më mirë të them, të gjitha këto vise e përbëjnë një territor të pandarë, të cilin, kur të lihet anash një grusht i vogël i „arnautëve, cincarëve dhe grekëve, e popullojnë vetëm pjesëtarët e të njëjtit fis (sllavët S. B.)", pohon Toma Kovaçeviq, hartuesi zyrtar i „kushtetutës" në fjalë mbi këtë e më gjërë AS, F IG, br. 647, Beograd, 16. maja 1850, Ustav političke propagande imajući se voditi u zemljama slaveno-turskim.
  71. Më gjërë, AS, FIG, br. 649, Beograd, 25. maja 1850, Godišnji izveštaj Tome Kovačevića o vodjenju političke propagande u predelima slaveno-turski
  72. Më gjërës. AS, F IG, br. 651, Beograd, 16. septembra 1850, Toma Kovačević; Topografičesko-statistično opisanije severnih predela u kojima je propaganda uredeno zavedena. Sastav skupl r n„cr z cgena. a'.
  73. Shqiptarët atëherë e popullonin edhe një pjesë jo të vogël edhe të Krushevcit, krh. AS, F IG, br. 311,Brestovačka Banja,7.avgusta 1850, Aleksandar Karadjordjević Iliji Garašaninu.
  74. Agjent i Serbisë për Prizren, Gjakovë e Pejë ka qenë vëllai i Tone Simiqit, për Prishtinë e Gjilan Vasa Gjorgjeviq nga Prishtina dhe Joco Vuçitërnac, ndërsa për nahinë e Vuçitërnës agjent ishte Maksimi,krh.AS,FIG, br. 651, dok. p.; pas nja dy muajsh Toma Kovaçeviqi propozon që të thirret murgu Antim nga Deçani dhe të pyetet lidhur me gjendjen e atjeshme, në pikën e 9. propozon që Verkoviqi të dërgohet në Mirditë dhe përmes tij t’i dërgohet letër Gaspër Krasniqit; ndërkaq në pikën e 12. propozon që të gjenden njerëz për lidhje me Malin e Zi nëpër fshatrat prej Rashkës gjer në Mal të Zi, më gjerë, AS, F IG, br. 654, Beograd, 24. Novembra 1850, Predloženije Tome Kovačevića: kolovodje; pastaj shih edhe: Dr. D r a g. S t r a n j a k o v i ć, Politička propaganda Srbije, 22.
  75. Mark Prokleshi ishte paraqitur në Beograd si bartës i dekoratës turke „iftihar", ndërsa Garashanini në letrën e dërguar Kniqaninit thotë: ndoshta është ndonjë kapiten i vogël, meqë kapiten në Mirditë është Bib Doda etj. krh. Arhiv Srpske akademije nauka i umetnosti (më tutje ASANU) u Beogradu, br. 1370/7051, Ilija Garašanin Stefanu Kničaninu, č1an Saveta; Dr. Drag.Stranjaković,Srbija pijemont,45-56; pastaj shih edhe: Vladimir Stojančević, Južnoslovenski narodi, po aty.
  76. Krh. Vladimir Stojančević, Politika Srbije prema Albaniji, po aty; mirëpo kah pranvera e vitit 1850, Bani mori fleturdhëresë të shkojë në Beograd. E lajmëron për një gjë të tillë vlladikën dhe shkon. Në Beograd i thonë se për shkak të rëmjes së lëvizjes në Europë dhe të dëshirës së përgiithshme për paqë, urtësia na imponon që të mos fillohet nga çështja lindore, që, lëvizja e përgatitur në Turqi të ndërprehet gjer sa të mos krijohen rrethana më të volitshme”, mbi këtë e më gjerë Dr.Petar I. Popović,v. p.,278.
  77. Krh. Dr.Drag.Stranjaković, Srbija pijemont Južnih Slovena, 15; I njejti, Arbanija i Srbija, 9; Atanasije Nikolić, p. p.; Vladimir Stojančević, Politika Srbije prema Albaniji, 11; „Megjithëse nuk na janë ruajtur më shumë të dhëna në Arkivin e Garašaninit mbi propagandën politike gjatë tri viteve të ardhshme: 1851, 1852 e 1853, përmes dokumenteve që na janë ruajtur në anët tjera mund të pohojmë me siguri se propaganda politike ështo zhvilluar gjatë tërë kohës sa ka qenë në pushtet udhëheqsi i saj Ilija Garashanin, gjer më 14 mars 1835", krh. Dr. Drag. Stranjaković, Politička propaganda Srbije, 33; i njejti, Vlada ustavobranitelja 1842-1853 — Unutrašnja i spoljna politika 1932, 300-321.
  78. Mbi pengimin e Luftës çlirimtare të popujve ballkanikë nga ana e fuqive të mëdha dhe pretendimet e këtyre fuqive për ta ruajtur me çdo kusht status-quon, krh. Vladimir Stojančević, Problemi saradnje balkanskih naroda, 60-61; pastaj: Etude diplomatique sur la guerre de Crimee (1853-a 1856) par un ancien diplomate, Paris 1874; Jovan Ristić Spoljašnji odnošaji Srbije novijega vremena, I, (1848-1860), Beograd 1887, 81-87; mbi makinacionet diplomatike në prag të luftës së Krimesë apo në vitet 1850-1853, shih A. Debidur, Diplomatska istorija Evrope, II (1814-1877), Beograd 1933, 132-160; lidhur me qëndrimin e Francës ndaj fillimit të kësaj lufte, krh. Istorija Francuske II, Beograd 1961, 355-356.
  79. Më gjerë. Dr. Hans Schlitter, Aus der Regierungszeit Kaiser Franz Joseph I, Wien 1919, 92, 100 e tutje; Dr. Franz Eckhart, Die deutsche Frage und der Kriernkrieg, Berlin 1931, 2, 5, të dy veprat e përmendura janë cituar sipas: M. Ekmečić, Spoljni faktor u procesu sazrijevanja balkanskih revolucija 1849-1878. godine. J'iÇ, 3, 1964, 7, 11.
  80. Krh. Dr. Drag. Stranjaković, Srbija pijemont Južnih Slovena, 14-15; Dušan D. Vuksan, Knez Danilo Petrović Njegoš, Zapisi, IX, 1931, 11-12; në vitin 1852 Senati i Malit të Zi kërkon leje nga Rusia që Mali i Zi të shpallet principatë laike e Danilloja princ trashëgimtar i tij, më gjërës. ASANU, br. 9272, 1852, Cetinje, Pismo crnogorskog senata ruskom caru; „Po thoni se princi Danillo na akuzon neve dyve për atë që Serbia nuk i Malit të Zi ai i marrë ai është një tarallak dhe mbarë Rusia nuk mund ta bëjë tjetër (ta ndryshojë)", shkruante Garashanini, më gjërë ASANU, br. 8704, Liež, 12. jula 1853, Ilija Garašanin J. Marinoviću.
  81. Më gjerë Narodne novine, br. 189, 211, 253. Zagreb 1852; pastaj: Srbske novinebr. 91, 92, 94, 109, 110, Beograd 1852; A l e k s a I v i ć, Arhivska gradja o srpskim i hrvatskim književnim i kulturnim radnicima, 1931, 176-189; Dr. Drag. Stranjaković, Srbija pijemont Južnih Slovena. 52-53.
  82. Veçanërisht marrëdhënje të këqia ekzistonin midis princit të Serbisë dhe Ilija Garashaninit, i cili nuk donte t'i nënshtrohej të parit dhe donte që Serbia të ishte më e pavarur në politikën e saj të jashtme, më gjerë ASANU, Br. 7051/1577, Beograd, 18. novembra 1852, Ilija Garašanin Knićaninu; ASANU br. 1580/7051, Beograd, 18. novembra 1852, I njëjti të njëjtit; 1idhur me marrëdhënjet shqiptaro-turke në vitin 1852 Garashanini kishte thënë: „Na të dobët, turqit të marrë e kjo s'është mirë", krh. Dr. Drag. Stranjaković, Srbija pijemont Južnih Slovena, 51.
  83. Më gjërës. AS, F IG, br. 1403, 1863, dok. p.; „Sikur të isha rus dhe nëpunës i perandorit, do t’ua kisha zënë për të madhe serbëve dhe Serbisë, ndërsa si serb dhe nëpunës i Serbisë, është gjë normale që t’ia zë për të madhe perandorit dhe Rusisë”, pat shkruar Garashanini në vitin 1852, me rastin e një ndërhyrjeje ruse, në një qarkore të tij, më gjërë. ASANU, br. 8764. Prepisi pisama Ilije Garašanina J. Marinoviću (1848-1874), pismo br. 20, Trieste, 27. avgusta 1852; mbi ndërhyrjen e Rusisë në punët e brendëshme të Serbisë dhe patronatin e saj të rëndë ndaj kësaj, ekzistojnë burime të shumta arkivale, por këtu po i përmendim ca nga më kryesoret: ASANU, br. 1605/7051, Beograd, 28. decembra 1852, Knez Aleksandar Karadjordjević — Knićaninu (me atë rast ia dërgonte kopjet e të gjitha akteve diplomatike ruse të periudhës shtator-nëntor 1852 me të cilat insistohej në shkarkimin e Garashaninit nga pozita); pastaj: - ASANU, br. 1593/7051, Beograd, 12. decembra 1852, Ilija Garašanin Kniçaninu o Neselrodeovom zahtevu za uklanjanje s vlasti Marinovića, Zaha i njega samog; ASANU, br. 7051/1599, Beograd, 19. decembra 1852, Ilija Garašanin Knićaninu o ruskom zahtevu za nejgovo uklanjanje; ASANU, br. 1606/7051; Beograd 26. XII 1852, Ilija Garašanin Knićaninu o želji Rusije da joj se Srbija u potpunosti pokorava; AS, F IG, br. 882, 883, 876, 1853, Ilija Garašanin nepoznatom licu;Jovan Ristić,v.p.I,114-119,120-122,126-128.
  84. „Beteja ishte e hatashme dhe në të dy anët kishte shumë të vrarë", krh. Dr. Petar I. Popović, v.p., 197.
  85. Më gjërë AS,MID-V,IV,br.178,Raška, 21. decembra 1843, Načelnik sreza studeničkog Načelničestvu okruga čačanskog; AS, MID-V, IV 178, Javor, 21. decembra 1843, Izvestije načalnika sreza moravskog Načalničestvu okruga užičkog.
  86. Më gjerë. Dr. Petar I. Popović,v. p., 197-207, 209.
  87. Më gjerë. AS, MID-V, reg. 1998, IV, br. 78, Beograd, 8. decembra 1847, Popečiteljstvo vnutreni dela knezu Srbije Aleksandru Karađorđeviću.
  88. „Vlladika Petri II para Banit i arsyetonte qëndrimet e malazezve ndaj fqinjëve të tyre me rrethanat e tyre jetësore. I ka thënë se po i frenon malazeztë nga grabitjet, por ato do të ndodhin edhe me tej e gjer sa të mos shpërngulen prej shkëmbinjve të tyre. Ndërkaq për t’ia arritur këtij qëllimi së pari duhet që të gjithë serbët e kudo që gjenden të çlirohen dhe të bashkohen. Unë atëherë do të shkoja në patrikanën time të Pejës, ndërsa knjazi serb në Prizren. Mua pushteti shtetëror e atij (do t’i takojë) pushteti laik mbi popullin e çliruar dhe fatlumtur”, krh. Dr. Petar I. Popović,v.p.,274; këto marrëdhënje apo, më mirë, sjellje në fjalë të Malit të Zi, janë përcjellë edhe në fillim të viteve ‘50 të shekullit XIX, për këtë arsye nuk ka qenë vështirë që në vitin 1851 të parashihet lutfa malazezo-turke (1852-1853): „Mbi Malin e Zi lajme të zeza keni ndëgjuar, e tani ndëgjoni akoma më të zeza. Kadeti qan për Malin e Zi, dëshiron të shkojë atje, sepse thotë se tani do të fillojë konflikti malazezo-turk. Tani „pizma” e cila është duke u konzervuar 30 vjet, do të shpërthejë me tërë fuqinë e saj, meqë atë vetëm vlladika ka mund ta largojë", mbi këtë e më gjerë ASANU, br. 1370/7051, dok. p.
  89. Më gjërë. ASANU, br.7051/1583, Beograd, 28. novembra 1852, Ilija Garašanin Knićaninu; ASANU, br. 7051/1599, dok. p.; „Çështja malazeze qëndron keq. Turqit i sulmuan Piperët e Grahovasit, i mundën dhe hynë në territorin e tyre. Atëbotë malazeztë qëndruan duarkryq. Atje u zhvillua betejë e tmerrshme. Malazeztë patën fleturdhëresë nga Rusia që t’i ndihmojnë grahovasit, mirëpo ata një gjë të tillë nuk e bënë", këto kanë qenë lidhur me lajmet që kishin arritur te I. Garashanini në janar të vitit 1853 mbi luftën në fjalë, krh. AS,F IG,br.871, Beograd, 13. januara 1853, Ilija Garašanin St, P. Knićaninu; Mali i Zi që në fillim u gjend në pozitë të vështirë, ndërsa Rusia tregoi gatishmëri që t’i ndihmojë atij, të themi, shumë, krh. AS, F IG, br. 871, Beograd, 23. januara 1853, 1 njejti të njejtit; AS, F IG, br. 871, Beograd, 25. I. 1853. 1 njejti të njejtit; “ Ymer Pasha fatbardhësisht kreu punë me malazeztë, ata i ka mundur dhe për mrekulli i ka nënshtruar, të cilit: malazeztë ia kanë dorëzuar edhe armët, krh. AS F IG,br, 871, Beograd, 30. I. 1853, I njëjti të njejtit, lidhur me luftën malazezo-turke shih edhe:Jovan Ristić,v.p.,I, 92-93; A. Debidur,v.p., II, 131-132; sipas një mendimi Perandoria Otomane e kishte sulmuar Malin e Zi për shkak të ndryshimeve që ishin bërë në trajtën shtetërore të tij, krh. Historia e Shqipërisë II, v. p.65.
  90. Zija Shkodra, v. p., 46, 48-49; lidhur me kryengritjen hercegovase, luftën turko- malazeze dhe vrasjen e Zenel Gjolekës, shih edhe: V1adimir Stojančević, Južnoslovenski narodi, 294-299. (sipas këtij autori Gjoleka qenka vrarë në Hercegovinë).
  91. Krh. Historia e Shqipërisë II, v. p., 64-65; gjatë luftës së Krimesë në kufitë malazezo- turk vazhdimisht kishte konflikte, të cilat ndodhnin kryesisht për shkak të sulmeve të çetave plaqkitëse malazeze kundër territoreve të Perandorisë Otomane, pikërisht të Hercegovinës dhe Shqipërisë. Atëbotë (1853-1856) çeta malazeze të përbëra nga 100-150 vetë sulmuan shpeshherë në territoret e lartëpërmendura dhe plaqkitën mija krerë kafshë dhe vranë dhjeta fshatarë muslimanë, krh.Vladimir Stojančević, Južnoslovenski narodi, 300-302.
  92. Më gjërë, AS, MID-V, br. 1403, dok. p.; fuqitë e mëdha, të dy palët ndërluftuese u përpoqën ta angazhojnë edhe Serbinë në luftën e Krimesë, meqë mendonin se ajo kishte ndikim jo të vogël edhe në popujt tjerë të Ballkanit e sidomos te sllavët; ndaj fuqitë perëndimore u kënaqën edhe me asnjanësinë e saj, me gjerë Dr. Drag. Stranjaković, Srbija pijemont Južnih Slovena, 59-61; G. Jakšić, Drag. Stranjaković, .v. p., 139-153.
  93. Krh. DA DSIP, GA, PO, Plan Marinovića, uz jednu kartu, o nezavisnosti srpskog knjaževstva u slučaju raspada Turskog Carstva kako su je zamišljali srpski državnici 1854. godine. Lidhur me hartën e përmendur duhet thënë se aty në të vërtetë gjendet kopja e saj e dalë nga Instituti ushtarako-gjeografik i Beogradit e punuar në seksionin e historisë në bazë të aktit sh: sek. Nr. 393 të 14. XII. 1940; madje Aleksa Janković, përfaqsues i Serbisë në Vjenë, në janar të vitit 1854 përfaqësuesit rus Orllovit ia parashtroi këto dëshira të Serbisë; pavarësia dhe bashkimi i Bosnjes, Hercegovinës dhe “Serbisë së vjetër”, mbi këto krh. Letrën e tij të 1. II. 1854 nga Vjena, sipas:Jovan Ristić,v.I,166-167.
  94. Më gjërës. ASANU, br. 7519, Srbi u Turskoj, prevod s nemačkog iz “Deutsche Vierteljahrschrift”-a, br. 74, april-juni, 1856, 230-238.
  95. Krh. Historia e Shqipërisë II. V. p. 65-66.
  96. Më gjerës. AS, F IG. br. 1572, Članak o Albaniji, rukopis Djoke Simića (nem.). 0 Albaniji povodom nastojećeg položaja Turske; gjithashtu krh. Vladimir Stojančević, Lidhjet miqsore, 202; Dr. Drag. Stranjaković, Arbanija i Srbija, 6-7; Zija Shkodra, v. p. 52.
  97. Më gjërë. Historia e Shqipërisë II, v. p. 67-68.
  98. Krh. Nikola Sotirovski, Izveštaji francuskih konzula u Bitolju o jugozapadnoj Makedoniji u doba krimskog rata JIČ, 4, 1969, 113, 118; mbi rezistencën e dibranëve në citin 1855 krh Zija Shkodra,v.,po aty.
  99. Krh. AS, F IG, br. 934, Beograd, maja 1854, Garašaninova beleška o propasti Turske.
  100. „Gjer sa ata (çerkezët — S. B.) nuk patën ardhur, në Kosovë nuk është ditur për vjedhjen.", më gjerë, ASANU, br. 13576/1-2, Uspomene Nikole Popovića iz Gračanice na Kosovu pod Turcima, zabeležio Janićije Popović 1914.
  101. Shqiptarët e Kosovës qenë ata që i ruajtën dhe mbrojtën Manastirin e Deçanit dhe Patrikanën e Pejës, mbi këtë më gjërë Godišnjica Nikole Ćupića, XI, 1889, 292-293; L. Ninković, Brastvo lavre Visokih Dečana, Peć 1927, V. 107, cituar sipas: Vladimir Stojančević, Južnoslovenski narodi, 235 vër. 29; popullsinë ortodokse serbe të njësisë kishtare të Rashkës, Prizrenit apo të Kosovës e kanë dëmtuar, rënduar e keqpërdorur kryesisht vlladikët fanariotë grekë me qendër në Prizren. Ata, midis të tjerave, patën edhe qëndrim antisllav, krh. P. Srečković, Vladike fanarioti Raško-prizrenske eparhije od 1818-1854. godine. — Beograd, 1881, 2, 21-26, 31-35, 37, 39-41; atëbotë mitropolitët grekë cënonin edhe moralin e popullsisë ortodokse sllave-serbe, krh. Ami Boue, Recuil d'iteneraires dans la Turquie d'Europe II, Vienne 1854, 116.